GAP İdaresinin A.B.D. ile ilişkileri Hazine Müsteşarlığı tarafından A.B.D ile ortak ekonomik işbirliği kapsamında hazırlanan çeşitli proje önerileriyle (GAP'ın çevre etki değerlendirmesi, GAP Uluslararası Havaalanı Projesi, GAP Bölgesinde Coğrafi Bilgi Sistemi Fizibilite Çalışması ve Pilot Proje Uygulaması, Sulamada kentsel atık suyun kullanımı, Bölgede güneş enerjisinin kullanımı) başlamıştır. Böylece, 1991 yılından bu yana GAP İdaresi, çeşitli Amerikan organizasyonları tarafından çok amaçlı projeler için fon sağlamaktadır.

GAP İdaresi ve Kanada arasındaki ilişkiler 1993 yılında "Kanada Tarım Bölümü" ve T.C. "Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı" arasında 25 Mart 1993 tarihinde imzalanan tarımsal işbirliğine yönelik "Mutabakat Zaptı" kapsamında belirlenen konular çerçevesinde SIRTEC- Kanada Uluslararası Danışmanlık firmasının, GAP İdaresi ile tarımsal işbirliği olanaklarının geliştirilmesi yönündeki talebi ile başlamıştır.

Kanada firmaları; Kanada Uluslararası Kalkınma Ajansının (CIDA) sağladığı hibe ile GAP çerçevesinde iki projeye katılmışlardır.

GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı (GAP BKİ) ve Hollanda hükümeti arasındaki ilişkiler genel olarak 1990 yılından bu yana "Türkiye - Hollanda KEK Toplantıları" kapsamında yürütülmektedir. Bu doğrultuda; Türkiye ve Hollanda hükümetleri arasında imzalanarak, yürürlüğe giren "Türkiye-Hollanda Ekonomik ve Teknolojik İşbirliği KEK Toplantısı Mutabakat Zaptı"; Madde 5 kapsamında GAP projesi; Türkiye’nin en büyük kalkınma projesi olarak değerlendirilmiştir.

Söz konusu MZ'ye dayanarak GAP İdaresi ve Hollanda hükümeti arasında geliştirilecek ilişkiler çerçevesinde GAP’ın; Bölge ekolojik koşullarına uygun sebze tohum ıslahına ve sosyo ekonomik koşullarını dikkate alan büyükbaş hayvan ıslahına; seracılığa; Bölge üniversiteleri ile Hollanda’daki üniversite ve araştırma kuruluşları arasında işbirliğinin geliştirilmesine yönelik hususların yer almasının yararlı olacağı belirtilmiştir.

Bu doğrultuda; söz konusu Mutabakat Zaptı kapsamında taraflar, aşağıdaki konularda özel ve kamu sektörlerinin teşvik edilmesi gerektiği konusunda anlaşmışlardır. Bu konular şunlardır:

• Tarıma Dayalı sanayiler,
• Hayvancılık,
• Gübre üretimi,
• Sulama,
• Hidroelektrik santralleri,
• Müşavirlik Hizmetleri.

Ayrıca, Mutabakat Zaptı çerçevesinde GAP ile ilgili projeleri finanse etmek amacıyla kurulacak OECD konsorsiyumuna Hollanda hükümetince finansal destek sağlanmasının kararlaştırıldığı belirtilmiştir.

Bunlara ilaveten, Hollanda menşeli bir takım özel firma ve ofisler de GAP İdaresi ile özellikle tarım (yayım hizmetleri, yayım yönetimi) ve girişimcilik konularında işbirliğini (bilgi değişimi, teknoloji transferi, eğitim vb) geliştirmek istediklerini ifade etmişlerdir. Bu firmalar şunlardır :

• Hollanda Tarım, Doğa Yönetimi ve Balıkçılık Ofisi (Agriculture, Nature Management and Fisheries Office) Hollanda’da yayım yönetimi ve kırsal kalkınmada süt yetiştiriciliği konusunda kısa dönemli kurslar;
• 1998 yılında; İstanbul’da faaliyet gösteren ve kimyasal ürünler, ulaşım, tarım ve diğer sektörlerde çalışan INTERLINK girişimcilik ortaklık grubunun GAP projesinde de yer alma isteği;
• 1999 yılında Hollanda Tarım, Doğa Yönetimi ve Balıkçılık Ofisi (Agriculture,Nature Management and Fisheries Office) tarafından "International Institute for Land Reclamation and Improvement - ILRI" enstitüsünce "Sulama ve Drenaj konusunda Bilgisayar Uygulamaları" başlıklı bir kurs duyurusu;

Hükümetler arası yürütülen çalışmalar sonucunda 11 Kasım 1992 yılında imzalanan "Türkiye-Hollanda Ekonomik ve Teknolojik İşbirliği Karma Komisyonu 5. Dönem Mutabakat Zaptı" kapsamında GAP’ta yatırım olanakları ile ilgili son gelişmeler hakkında Hollandalı yetkililere verilen bilgilerden sonra Hollanda tarafınca emekli gönüllülerden ve üst düzey danışmalardan oluşan "Hollanda Yönetim İşbirliği Programı" (Netherlands Management Cooperation Programme-NMCP) ile ilgili bilgiler sunmuşlardır.

GAP İdaresi ve "Hollanda Yönetim İşbirliği Programı" (Netherlands Management Cooperation Programme-NMCP) arasında tarım, yayım, sulama, çevre ve girişimciliğin geliştirilmesine yönelik danışmanlık hizmetlerinden yararlanmak amacıyla 1991 yılında başlatılan işbirliği çalışmaları henüz sonuçlanmamıştır.

3 - 10 Şubat 2001 tarihleri arasında Hollanda, Tarımsal yatırımlar danışmanlık Firması DLV Agriconsult’ın Başkanı Mr. W.TACKEN ülkemize yaptığı ziyaret kapsamında GAP’ta yatırım olanaklarının geliştirilmesi amacıyla 7 - 8 Şubat 2001 tarihleri arasında GAP Bölgesini ziyaret etmişlerdir. Bu ziyaret kapsamında; Başkana GAP ile ilgili bilgi verilmiş olup; Başkan, Ticaret Sanayi Odası yetkilileri ve Önder Çitçi Birliği temsilcileri ile de görüşmelerde bulunmuştur. Başkan, dünyanın farklı kesimlerinde yaptıkları projelerde yüksek verimlilik ve kaliteli üretimin ve bu üretimin pazara ulaştırılmasında yeterli altyapının kurulmasının önemini belirtmiştir. Karşılıklı temaslar sonucunda ekolojik tarım, soğuk hava deposu, verimlilik vb konularda ortak danışmanlık hizmetinin geliştirilmesi amacıyla Hollandalı uzmanların yakın gelecekte proje içerisinde yer almasının önemli olduğu kararlaştırılmıştır.

15 Şubat 2001 tarihinde Ankara’da iki ülke temsilcilerinin katılımı ile yapılan "Türkiye - Hollanda Karma Ekonomik Komisyon 6. Dönem Toplantısı" nda taslak olarak hazırlanan Mutabakat Zaptında, GAP’ın iki ülke arasında geliştirilecek işbirliği çalışmaları için önemli olduğu ve Hollandalı firmaların GAP’taki çeşitli projeler kapsamında yer almak istedikleri belirtilmiştir. Ayrıca, Hollandalı heyet 16 - 17 Şubat 2001 tarihleri arasında GAP Bölgesini ziyaret etmişlerdir.

16 Mart 2001 tarihinde INT ENT adlı Hollandalı kuruluş temsilcileri GAP’ı teknik ve mali yönlerden desteklemek amacıyla İdaremizi ziyaret etmişlerdir. Bu kuruluşun temel misyonu; kendi ülkeleri dışında faaliyet gösteren girişimcilerin kendi ülkelerinde yeni yatırımlar ya da yerli-yabancı ortaklıkların geliştirilmesine olanak sağlayıcı bilgi temini, girişimciliğin geliştirilmesi, işletme yöntemlerinin formüle edilmesine yönelik öneriler, danışmanlık hizmetleri konularında destek vermektir. Kuruluşun 2 temel programı vardır.

• IntEnt Yerli-Yabancı Ortak Girişimcilik Programı: Bu program Hollanda’da yer alan başarılı yabancı ülke kökenli teşebbüslerin kendi ülkelerindeki potansiyel yatırımcılarla işbirliğinin geliştirilmesine yönelik yerli-yabancı ortaklıkların geliştirmesine olanak sağlamaktadır. IntEnt, iş planlarının yazımı ve finans, danışmanlık ve yönetim konularında eğitim imkanları sağlamaktadır.
• IntEnt Yeni Başlayanlar Programı: Kendi ülkelerinde yatırım yapmak isteyen teşebbüsleri desteklemektedir. Bu program kapsamında IntEnt kredi konularında girişimcilere destek sağlamak amacıyla mali kuruluşlarla da müzakerelerde bulunmaktadır.

IntEnt söz konusu programlarını halen Ghana, Fas, Surinam ve Türkiye’de uygulamakta olup, diğer ülkelerle ilgili çalışmalar da devam etmektedir.

GAP İdaresinin AB katılım programı kapsamında MATRA programına katılımı Ankara'daki Hollanda Büyükelçiliğinin resmi daveti üzerine 6 Nisan 2001 tarihinde gerçekleştirilen toplantıya katılım ile başlamıştır. Bu toplantıda, ayrıca, Çevre Bakanlığı ve CIMMYT temsilcileri de katılmıştır.

03 Mayıs 2001 tarihinde MATRA temsilcileri MATRA, PSU ve SENTER gibi çeşitli programlarla ilgili kapsamlı bir sunuş yapmışlardır. GAP İdaresi temsilcileri, ulusal düzeyde sorumlu kuruluş olan Dışişleri Bakanlığının organizasyonu ile "Programme Municipal Accession - GST", bir alt program olan "MATRA İyi Yönetişim ve Katılım Öncesi Program (MATRA Good Governance and Pre-accession Programme)" kapsamında bölgesel konularda işbirliğini geliştirmek amacıyla ikili müzakereler yapmışlardır. Bu doğrultuda hazırlanan proje önerileri Hollanda Dışişleri Bakanlığına gönderilmiştir.

GAP İdaresi ve İsrail arasındaki ilişkiler, 1993 yılından beri yürütülmektedir. İsrail hükümeti ve İsrail özel sektörü, GAP Bölgesinde ortak projeler geliştirmek isteklerini belirtmişlerdir.

1998 Mart tarihinde GAP Bölgesinden bir grup girişimci, İsrail'i ziyaret etmiş ve ortaklarıyla ikili görüşmelerde bulunmuşlardır. Toplantıları takiben, İsrail özel sektörü ile yerli-yabancı ortak girişimciliğini geliştirme konuları GAP-GİDEMler (Girişimci Destekleme ve Yönlendirme Merkezleri) tarafından incelenmiştir.

GAP İdaresi ve İsrail Dışişleri Bakanlığı Uluslararası İşbirliği Merkezi (MASHAV), 1997 yılında işbirliği çalışmalarını başlatmıştır. Bu işbirliği kapsamında, GAP İdaresi ve MASHAV Mutabakat Zaptının (MZ) genel çerçevesi tanımlanmış olup GAP-MASHAV Mutabakat Zaptı nihai hali 1 Ekim 2003 tarihinde imzalanmıştır. Belirlenen ortak işbirliği alanlarına yönelik olarak tespit edilmiş olan ortak eğitim başlıkları çerçevesinde; "entegre bölgesel kalkınma" için uygulamalı eğitim programları, "kırsal kalkınma" konularında eğitim ve danışmanlık hizmetleri, "ekonomik kalkınma programı" çerçevesinde yerel ekonomik girişimler, "talebe bağlı" deniz aşırı eğitim programları öngörülmüştür. İsrail ve Şanlıurfa'da 1997 yılından itibaren gerçekleştirilen kurslarda sırasıyla 117 ve 99 kişi eğitime katılmışlardır.

GAP-MASHAV MZ aşağıdaki konuları kapsamaktadır:

1- Aşağıdaki konularda ortak eğitim programlarını organize etmek ve yapmak,

• Kurumsal kapasiteyi güçlendirmek amacıyla çok-disiplinli kurslar,
• Sulama ve Gübreleme kursları,
• Tarımsal Eğitim ve yayım kursları,
• Entegre Bölgesel Kalkınma Yönetimi üzerine Uluslar arası kurslar,
• İsrail'de MASHAV tarafından yapılan kurslara GAP İdaresi ve ilgili kurumlardan katılım.

GAP ve MASHAV arasında gerçekleştirilen en kapsamlı kurs programı, 1998 - 1999 yılları arasında gerçekleştirilen "Entegre Bölgesel Kırsal Kalkınma Planlaması" başlıklı kurs programıdır.

Söz konusu kurs, 5 aylık teorik bölümünün İsrail'de, 2 aylık uygulama bölümünün GAP Bölgesinde iki aşamalı olarak gerçekleştirilmiştir. GAP'ın çevre, sosyal ve kırsal boyutları, 20 ülkeden 35 katılımcı kursiyer tarafından çalışılmıştır.

Hükümetler arası organizasyonlar arasında yapılan resmi ziyaretlerde, proje tasarımı, yeniden yerleşim ve cinsiyet rolleri gibi benzer konulara yönelik yeni kurs programlarının organizasyonu için işbirliğini geliştirmek amacına yönelik yoğun çabalarda bulunulmuştur.

Söz konusu program kapsamında en son olarak, 23 Şubat - 4 Mart 2004 tarihleri arasında, Şanlıurfa'da Bölge'deki teknik uzmanların ve çiftçilerin kapasitelerinin geliştirilmesi amacı doğrultusunda İsrail'den gelen uzman eğitmenler ile gerçekleştirilen "Basınçlı Sulama ve Gübreleme" konulu bir eğitim programı düzenlenmiştir.

19 - 20 Nisan 2004 tarihlerinde Ankara'da en son gerçekleştirilmiş olan Türkiye - İsrail Karma Ekonomik Komisyonu Toplantısı'na yönelik hazırlık çalışmasında yer alınarak GAP adına; GAP Bölgesi'nde yatırım yapmak isteyen yerli ve yabancı yatırımcılara danışmanlık, eğitim ve bilgilendirme hizmeti sunmak üzere başlatılmış olan GİDEM'ler (Girişimci Destekleme Merkezleri) işbirliği içerisinde GAP Bölgesi'nin potansiyel sanayi gelişimine yönelik olarak belirlenecek alanlarda GAP Bölgesi ve İsrail'deki yatırımcıların biraraya getirilmesi; İsrail'in sulama konusundaki deneyimlerinden yararlanılması ve kırsal kalkınma, sosyal kalkınma ve çevre yönetimi gibi bölgesel kalkınmanın çeşitli sektörel boyutlarına ilişkin GAP Bölgesi'ndeki insan kaynakları kapasitesinin gelişimine yönelik uygulamalı eğitim programlarının düzenlenmesi önerileri Dış Ticaret Müsteşarlığı'na resmi olarak sunulmuştur.

2- Balıkçılık ve Sütçülüğün Geliştirilmesi için Demonstrasyon Çiftliklerinin Kurulması,

Demonstrasyon çiftliklerinin kurulmasına yönelik çalışmalar, ortaklaşa yapılmış ve arazi seçimi çalışması sonuçlandırılmıştır. Diğer faaliyetler ise İsrail ve GAP uzmanları tarafından aktive edilecek ayrı bir anlaşma kapsamında programlanacaktır.

Buna ilaveten, GAP Bölgesinde demonstrasyon çiftliklerinin kurulmasına ilaveten sulama sistemlerinin geliştirilmesi ve altyapı faaliyetlerinin geliştirilmesiyle ilgili bazı İsrail menşeli firmalar, bağış yoluyla teknik destek sağlamışlardır.

TAHAL DANIŞMANLIK FİRMASI : GAP Bölgesinde kentsel altyapı, kanalizasyon ve atık su arıtma konularında Yap-İşlet-Devret (BOT) sistemleri ve mali konular, kredi imkanları TAHAL yetkilileriyle görüşülmüştür. Ancak, şimdiye kadar herhangi bir gelişme kaydedilmemiştir.

NAAN SULAMA SİSTEMLERİ : Firma, Bölgede damla sulama ve yağmurlama sisteminin kullanımına yönelik olarak demonstrasyon çiftlikleri için 25,000 ABD Doları değerinde araç, gereç sağlamıştır.

NETAFIM SULAMA ARAÇLARI & DAMLA SULAMA SİSTEMLERİ : Bölgedeki demonstrasyon çiftliklerindeki uygulamalar ve mevcut damla sulama sistemlerine gerekli teknoloji için 21,000 ABD Doları değerinde bir hibe temin edilmiştir.

GAP İdaresi tarafından söz konusu firma aracılığıyla seçilmiş çiftçilere yıllık yada iki yıllık sözleşmeli olarak sulama ekipmanları sağlanmıştır. Buna ilaveten, işletim aşamasında çiftçilere gerekli destek sağlanmıştır. Sağlanan bu hibe, GAP Bölgesinde su tasarrufuna dayalı sulama yöntemleri ve teknolojilerin yaygınlaştırılmasında gerçekten yardımcı olmuştur.

Şimdiye kadar, Bölgede 282 dekarlık toplam alanda, 29 çiftçi, damla sulama sistemlerinden yararlanmışlardır.

FILTOMAT FILTER SİSTEMLERİ : Siverek Belediyesinde atık suların sulama amaçlı kullanımı için evsel atık suların filtre edilmesine yönelik filtre donanımları yapılmıştır.

GAP Bölgesinde yatırım amacına yönelik ortak girişimcilik çabalarında da bulunulmuştur.

• Mart 1998 tarihlerinde "İsrail’in İstanbul Ticaret Müşaviri" ile "İsrail İhracat Enstitüsü"nce ortaklaşa organize edilen bir programa, GAP Bölgesinden 21 işkadını ve işadamı katılmıştır.
• Bu ziyaret sırasında, 67 İsrail firması, Türk firmaları, ortak girişim oluşturmak amacıyla karşılıklı temaslarda bulunmuşlardır.
• Bu çerçevede; karşılıklı firmalar ve işadamları arasındaki ilişkiler, değişik zamanlarda GAP-GİDEM’lere yapılan ziyaretlerle geliştirilmekte olup, yapılan teknik incelemeler sonucunda 67 İsrail firması ile 165 adet ikili iş görüşmeleri yapılmıştır. Bu süre içinde 10 kadar İsrail firması Türkiye’deki, temaslarını sürdürmekte olup, gelecekte Bölge de İsrail-Türk ortak girişimcilik biçiminde yatırımların gelişmesi beklenmektedir.

GAP İdaresi ve Etiyopya arasındaki ilişikler Etyopya Su Kaynakları Bakanı'nın beraberindeki heyetin 16 - 23 Eylül 2000 tarihleri arasında ülkemize gerçekleştirdiği resmi bir ziyaret çerçevesinde Türkiye ile Etyopya arasında 19 Eylül 2000 tarihinde imzalanan Mutabakat Zaptı ile başlamıştır.

GAP BKİ olarak, bu anlaşmanın içeriğine yönelik yapılan kapsamlı katkılar; GAP'ın entegre bir bölgesel kalkınma projesi olarak söz konusu ikili işbirliğine aşağıdaki belirlenen konularda karşılıklı bilgi ve deneyimlerin paylaşılmasına yönelik olarak geliştirilecek ortak proje ve eğitim programları şu başlıklar çerçevesinde yer almıştır:

Ekonomik, sosyal, mekansal ve tarımsal reformlarla bölgesel sosyo-ekonomik dengesizliklerin azaltılması amacıyla, katılımcı yaklaşımla baraj inşası ve sulama sistemleri çerçevesinde "Entegre Bölgesel Planlama";

İnsan odaklı kalkınma modelleri, çevre konuları, yeniden yerleşim deneyimlerinin paylaşımı ile Bölge'de cinsiyete dayalı konular, gençlik, dezavantajlı gruplar gibi başlıkları içeren "Sürdürülebilir İnsani Kalkınma";

Bu başlıklarda veya karşılıklı görüşmeler sonucunda belirlenebilecek konularda GAP Uluslararası Eğitim Programı çerçevesinde "Ortak Eğitim Programları".

13 - 16 Kasım 2000 tarihli Türkiye Etopya KEK toplantısına bağlı olarak Etopya Su Kaynakları Bakanlığı'nda incelemelerde bulunmak üzere 2 - 15 Mart 2002 GAP BKİ ve DSİ Genel Müdürlüğü temsilcilerinin katılımıyla Etopya'ya resmi bir ziyaret yapılmıştır.

Ziyaret boyunca Etyopya'daki Türkiye Büyükelçisi, Etyopya Su Kaynakları Bakan Yardımcısı, daire başkanları ve ilgili uzmanları, Wabishebelle Havza Geliştirme Çalışması Koordinasyon Dairesi, MCE Mühendislik-Müşavirlik Şirketi Genel Müdürlüğü, Su Yapıları Etüd-Tasarım-Proje ve Kontrollük Kurumu, Su İşleri İnşaat Kurumu ve Yer altı Suları Arama Enstitüsü ile temasta bulunulmuştur.

Büyükelçi ile yapılan temas çerçevesinde; Büyükelçi tarafından Türkiye'yi ziyaret eden Etyopya Su Kaynakları Bakanı'nın GAP'tan çok etkilendiği ifade edilmiş ve Mayıs ayı içinde önemli bir Bakan'ın daha Türkiye'ye gerçekleştireceği ziyarete GAP'ın da alınmasının ilişkiler açısından yararlı olacağı ve bu hususda Dışişleri Bakanlığı ile temasta oldukları belirtilmiştir. Büyükelçi'ye GAP'taki son gelişmeler hakkında ve ayrıca GAP İdaresi tarafından ifade edilen "bazı KEK toplantılarının Bölge'de yapılması" düşüncesine karşılık, Dış Ticaret Müsteşarlığı'nın "KEK Toplantıları sonucu Bölge'ye ziyaret yapılması" yönündeki görüşü konularında bilgi verilmiştir. Son olarak, bu ziyaret genel amacı çerçevesinde, ülkede suya dayalı kalkınma konusunda nelerin planlandığı, yapılmış ve yapılmakta olduğu hususlarının öğrenilmesinin ve bu yönde söz konusu olabilecek katkıların saptanmasının hedeflendiği belirtilmiştir.

Etyopya Su Kaynakları Bakan Yardımcısı ile yapılmış olan görüşmeler çerçevesinde ilk olarak kendisi tarafından ülkenin 12 su havzasının bulunduğu, Havza çalışmalarının 10 yıllık kısa bir geçmişi olduğu, ülkenin federal bir yapısı olduğu, bölgeden bölgeye farklılıklar gösterdiği, "Master Plan" çalışmalarını bölgelere yetki vererek gerçekleştirdikleri gibi konularda genel bilgiler verilmiştir. Daha sonra, kendisinin GAP Bölgesi'ni ziyaret ettiği ve çok sektörlü ve kapsamlı hazırlandığını gördüğü bu projeden çok etkilendiği yönünde önemli ifadelerde bulunmuştur. Bu çerçevede Türklerin kendilerine destek verecek bilgi birikimine sahip olduğunu bildiklerini ve bundan yararlanmak istediklerini, ayrıca Türkiye ile sınır aşan sular konusunda benzeştiklerini, bu konuda da önümüzdeki günlerde ilgili bölümle görüşmeler yapacaklarını, sonuç olarak projelerini inceleyip ne gibi seçenekleri olduğunun saptanmasını beklediklerini belirtmiştir. Ayrıca, projelerin finansmanı için hükümetin uluslar arası finansman kuruluşları ile temasta olduğunu ifadelerine ekleyerek, havza sınırları ile bölge sınırlarının çakışmadığı; bir havzanın bazen birkaç ulusal bölge ve birden fazla ülkeyi kapsadığı; bu yöndeki idari gereksinmelerden bölgelerin su kaynaklarını geliştirmek ile, merkezi hükümetin ise bunu koordine etmek ile yükümlü olduğu; bölgeler arası ve merkezle olan ilişkileri kurumsallaştırma ve ilgili yasal çerçeveyi çıkarma çalışmalarının başladığı açıklamalarında bulunmuştur.

GAP BKİ olarak çok sektörlü entegre kalkınma yaklaşımı çerçevesinde tecrübelerin aktarılması yönündeki irade ifade edilmiş ve bu ziyaret sonucu DSİ ile beraber su kaynaklarının çok boyutlu olarak gerçekleştirilmesi konusunda neler yapılabileceği hususunda hükümetimize bilgi aktarılacağı belirtilmiştir.

Bakanlık Su ve Kanalizasyon Dairesi ziyareti ile de Etyopya'nın % 85'inin kırsal alanda yaşadığı, bu nüfusun sadece %20'sinin yer altı suyu kuyuları ile beslendiği, platoda su kalitesinin yeterli olduğu, kentlerde nüfusun % 70'inin içme suyuna sahip olduğu, su ve atık su konusunun bir arada değerlendirerek kirliliği önlemeye çalıştıkları, Bakanlık olarak donanıma (Pit latrine, septik tank, havalandırma havzaları) ağırlık verdikleri, Sağlık Bakanlığı, Enformasyon Bakanlığı gibi Bakanlıkların eğitime ağırlık vermesi, daha üst bir otoritenin ise tümünü kontrol etmesi gerektiği bilgileri edinilmiştir.

Son olarak, Bakanlık'ın Sınıraşan Sular Dairesi ziyaret edilmiştir. Temsilcileri, beş yıl önce Nil Havzası Girişimi ile (Nil Basin Initiative) Nil Havzası'ndaki 10 ülkenin bir araya gelerek su yönetiminde işbirliği yapmayı hedeflediğini, bu işbirliği çerçevesinde duyarlılık artırma, eğitim, kapasite geliştirme, çeşitli hidro-elektrik ve tarım projeleri ile olumlu bir ortam yaratmaya (enabling environment) ve "ortak vizyon projeleri" (shared vision projects) ile "win-win" projeler yaratmayı amaçladıklarını, ortak yarara dönük alanları saptayarak, bir hareket planı gerçekleştirmeye çalıştıklarını ifade ederek; ayrıca Mısır ve Sudan ile hidroelektrik, sulama, drenaj konularını ortaklaşa saptadıklarını, her ülkenin kendi projelerini getirdiklerini ve beraberce finansman aradıklarını belirtmiştir. Kurulmakta olan Nil Havzası Girişimi Ulusal Bürosu'nun Teknik Danışma Komitesi'nde her ülkeden 2 yetkilinin katılacağı da açıklanarak, bu konularda Türkiye'nin desteğinden çok memnunluk duyulacağı ifade edilmiştir.

Wabishebelle Havza Geliştirme Çalışması Koordinasyon Dairesi'nde kapsamlı bir brifing alınmıştır. Brifingde, 12 havzadan en önemli 5'inin master planının bitirildiği, ikisinin devam etmekte olduğu, diğer 5'ine başlanmadığı, bitirilen 5 planın da tüm doğal kaynak potansiyelinin incelendiği; tüm havzalarda sulama, hidroelektrik, havza yönetimi, tarım, ormancılık, v.b. konularda plan ve programların saptandığı; 3 yılda tamamlanan master planların 50 yıllık bir vizyonu olduğu; tüm havzalardaki çeşitli projeler arasında önceliklerin saptanmasının merkezde federal yetkililerce yaptırılacağı; genelde yapılan çalışmaların pre-fizibilite seviyesinde olduğu; fizibilitelerin, master planların ve projelerin uluslar arası ihalelere çıkarıldığı; Türk firmalarının katıldığı bir HES'in sonuçlandığı; yine Türk firmaların katılabileceği ve Afrika Kalkınma Bankası'nca desteklenen bir ihalelerin yapılmakta olduğu ve bu ihalenin Birleşmiş Milletler'in yayını olan "Development Business" mecmuasında yayınlandığı açıklamalarına yer verilmiştir.

Wabishebelle Master Plan çalışmasının kontrol aşamasına yönelik alınan bilgiler kapsamında genel olarak ilk çalışmanın Fransızlarca başlatıldığı; bulguların aradan geçen yıllarda eskidiği; mevcut çalışmanın ulusal kaynaklardan finanse edildiği; tüm çalışmanın 36 ay olarak planlandığı ve 3 aşamalı olduğu; ön çalışma(reconnasiance) bilgi toplama, analiz, sonuç bölümünün 15 ay ve projenin hazırlanmasının ise 18 ay olarak planlandığı, bunu bir Hint danışmanlık firmasının Etyopyalı bir firma ile joint-venture halinde hazırlamakta olduğu, uygulamada sorumluluğun büyük projeler hariç Bölgelerde olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca, çok sektörlü master planın Su Kaynakları Bakanlığınca hazırlandığı ancak tüm ilgili bakanlıklardan oluşan bir komitenin tarafından çıktılarının denetlediği belirtilmiştir. Sulak alanlar konusunda ne gibi tedbirler alındığı hakkında açıklamalarda bulunrken, taraflarınca GAP'ta uygulanan sivri sinekle mücadele konusunda bilgi sahibi olunmak istenildiği belirtilmiştir.

Hint danışman kuruluşu olan MCE'yi ziyaret çerçevesinde, yukarıda bahsi geçen proje ve Firma hakkında bilgi alınmıştır. Açıklamalar çerçevesinde, su havzası çalışmalarının 10 yıldır süregeldiği; ilk defa bir ulusal firmanın, bir müşavirlik mühendislik konsorsiyumunda "lead" firma olduğu; firmanın Etyopya'nın en büyük müşavirlik mühendislik firmalarından biri olduğu; su temini ve kanalizasyon, su kaynakları, kırsal kalkınma ve alt ve üst yapı olmak üzere dört bölümden olduğu; 40 kişilik çalışma grubunda her sektörden uzman olduğu; projenin 36 ay ve 45 milyon Birr ile gerçekleştirildiği; 50 yıllık vizyon içinde kısa vadede ön fizibilitelerin, orta vadede ülkenin kapasitesine uygun projelerin, uzun vadede ise potansiyel projelerin gündeme alındığı anlaşılmıştır. Ayrıca, ülkede büyük altyapı projelerinin yapımına başlanmak üzere olduğu, yol ve su yapılarının ağırlıklı olarak öne çıkmasının beklendiği, bu konularda yerli ve yabancı firmalarla ortaklıklar yaptıkları, hükümetin ana müşterileri olduğu, ancak ana sorunun finansman olduğu belirtilmiştir.

GAP BKİ tarafından iki ülkenin su konularındaki benzerlikleri ve KEK toplantıları sonucu çok sektörlü olarak gelişmeye başlayan ilişkiler çerçevesinde GAP detaylı olarak anlatılmıştır. Bu yönde firma tarafından, GAP gibi başarılı bir örneği tanımanın ve Etopya'da seçilecek bir bölgeye model alınmasının çok yararlı olacağına inanıldığı ifade edilerek, ayrılmadan önce GAP'ın her platformda en detaylı şekilde anlatılmasının çok yararlı olacağı belirtilmiştir.

Su Yapıları Etüd-Tasarım-Proje ve Kontrollük Kurumu'nu ziyaret kapsamında. Kurumun yapısı ve çalışmaları hakkında bilgi edinilerek, kurumun diğer devlet kuruluşlarına veya özel sektör kuruluşlarına mühendislik-müşavirlik hizmeti verdiği; şehirlerin su şebekelerini sulama ve küçük hidro-elektrik projelerini hazırladıkları veya kontrolünü yaptıkları; 240 kişilik personel içerisinde her branşta 40'dan fazla mühendisler bulunduğu ve gerektiğinde yerli ve yabancı uzmanları ekiplerine kattıklarını; bilgisayar, labaratuvar ve geoteknik araştırma malzemelerinin yeterli olduğu; kar edilmesi durumunda bunun kurumun altyapı ve donanımının geliştirilmesinde kullanıldığı anlaşılmıştır. Kendileri tarafından Ankara'ya yaptıkları ziyarette DSİ'nin labaratuvarını göremedikleri ve DSİ'den teknik yardım almak istedikleri ifade edilmiştir.

Su Kaynakları Etüdleri ve Araştırmaları Birimi ziyareti esnasında çok sektörlü bir yaklaşımla ön fizibilite seviyesine kadar çalışmalar yapıldığı ve hükümetin kırsal kalkınmaya önem vermesi ile birlikte küçük yerleşmelerin master planlarının hazırlanmasının da gündeme geldiği, ayrıca tüm sektörlerin birimin hizmetine gereksinim duydukları aktarılmıştır. Türk tarafından akım gözlem istasyonlarının kurulması ve kanalet yapımı konularında doküman ve destek isteyebilecekleri ifade edilmiştir.

Daha sonra, Abby Nehri Master Plan Projesi, Fransız BECOM Mühendislik firmasınca hazırlanan rapor üzerinden incelenerek, Mavi Nil'in kaynak bölgesini içeren havzanın ülkenin en önemli havzalarından biri olduğu; nüfusun %90'ının kırsal kesimde yaşayan ve tarım ve hayvancılıkla geçinen bölgeyi su kaynaklarına dayalı olarak geliştirmek için çeşitli senaryolar geliştirildiği, raporun havzalar arası su transferi dahil bir dizi baraj inşaatı, altyapı, tarım, sosyal kalkınma, şehirleşme, ekonominin çeşitlenmesi v.b. konularında tedbirler içerdiği görülmüştür.

Bu master planda öngörülen projelerin uygulamaya konulabilmesi halinde GAP İdaresi, DSİ ve Türk özel sektör için bir çok işbirliği alanlarının ortaya çıkabileceği gözlemlenmiştir.

Su İşleri İnşaat Kurumu'na gerçekleştirilen ziyaret çerçevesinde 1947'den beri faaliyet gösteren bu kurumun su kaynaklarını geliştirmek üzere kurulduğu ve şu andaki statüsü içinde karayolları projeleri de yaptıkları, ayrıca bugüne kadar da Güriş, Alarko, Metiş gibi Türk firmaları ile joint-venture olarak Etyopya'da çeşitli yapım işlerine teklif verdikleri belirtilmiştir. Türk firmalarının süre ve kalite bakımından kendilerini ispatladıkları, ancak fiyatta şu anda piyasada egemen olmaya başlayan Çinli firmalarla rekabet etmede zorlandıkları, bunun için Etyopya firmalarını taşaron olarak kullanabileceklerini düşünmeleri gerektiği, Etyopya'da formen, tekniker hatta mühendis seviyesinde yetişmiş iş gücü olduğunu, piyasaya ve nüfus etmenlerini sağlayacak tekliflerin bilhassa ilk ihaleyi alabilmeleri bakımından önemli olduğu ifadelerinin ardından, GAP BKİ tarafından bu kurumun kapasitesi ve görüşleri hakkında Türk Müşavirler ve Müteahhit Birliklerini tekrar bilgilendirecekleri belirtilmiştir.

Program kapsamında şehrin tatlı su ihtiyacının büyük kısmını karşılayan iki reservuarda ve şehrin arıtma tesislerinde incelemelerde bulunularak, Yer altı Suyu Araştırma Enstitüsü ile de temas edilerek yapılan çalışmalar hakkında bilgi alınmıştır.

Sonuç olarak, Etyopya su sektöründeki olumlu gelişmeler paralelinde iki ülkenin birçok alanda hükümetlerarası ve özel sektör ile sivil toplum örgütleri arasında işbirliği alanlarının artacağı düşünülmektedir. Ayrıca, uluslararası sınıraşan sular konusunda "Nile Basin İnitiative" (Nil Havzası Girişimi) oldukça olumlu bir gelişme olarak dikkate alınmalıdır.

Türkiye-Etyopya arasındaki 19 Eylül 2000 tarihli mutabakat zaptında gündeme getirilen konuların çoğu yerinde incelenebilerek, bu kapsamda öne çıkan işbirliği konuları şu şekilde tespit edilmiştir:

1. Etyopya Su Kaynakları Bakanlığının hazırlattığı fizibilite aşamasındaki master planların proje ve uygulamalarına katkı,
2. Etyopya planlama faaliyetleri ve hidroelektrik ve sulama projeleri konusunda, Türk danışmanlık ve mühendislik firmalarının yeniden daha detaylı bir şekilde bilgilendirilmeleri,
3. Su Yapıları Etüd-Tasarım-Proje ve Kontrollük Kurumu'nun kapasite ve çalışmalarının Türk mühendislik ve danışmanlık firmalarına tanıtılması,
4. Bakanlık'ın Planlama Dairesi'nin, kurak bölgelerdeki akım ölçüm ağının güçlendirilmesi isteğinin DSİ’ye iletilmesi,
5. Kanalet, projelendirilme, üretim ve uygulamaları konusunda bilgi transferinin sağlanması,
6. Etyopya’nın programa aldığı büyük su ve yol inşası projelerinin ilgili Türk mühendislik müşavirlik firmalarına ve ilgili devlet kurumlarına iletilmesi,
7. Etyopya’da, entegre bölgesel kırsal kalkınma için GAP Kalkınma Modelinin uygulanabileceği bir bölgenin seçimi ve modelin adaptasyonu konusunun irdelenmesi,
8. Özellikle kırsal kesimde içme suyu ve sanitasyon ile ilgili sağlık verilerin toplanması konusunda işbirliği,
9. Etyopya tarafının sulama ve hidroelektrik santrallerin elektro-mekaniği konusunda Türkiye firmaları ile işbirliği yapmak arzularının iletilmesi
10. Sürat ve kalite bakımından Etyopya’da beğeni toplayan Türk mühendislik firmalarının Etyopyalı taşaron firmalarla çalışarak daha rekabetçi fiyatlar verebilecekleri hususunun Türk firmalarına iletilmesi.

Türkiye - Etyopya KEK Mutabakat Zaptı çerçevesinde, 5 kişilik Etyopya uzman heyetinin su kaynaklarının geliştirilmesi ve yönetimi konusunda Türkiye'de eğitilmesine yönelik 12 - 26 Mayıs 2002 tarihleri arasında ülkemize ziyaret programı kapsamında 17 - 24 Mayıs arasında GAP ile ilgili çalışmaları yerinde görmek, incelemelerde bulunmak amacıyla Bölge'ye bir çalışma gezisi gerçekleşmiştir.

Bu çalışma gezisi çerçevesinde GAP BKİ olarak merkezde Entegre Bölgesel Kalkınma, daha sonra Bölge'de gerçekleşen program kapsamında da İşletme Bakım ve Yönetim Projesi (İBY) konularında brifing verilmiştir.

30 Haziran 2003 tarihinde Addis Ababa'da imzalanan "Türkiye-Etopya-Sudan" üçlü işbirliği çerçevesinde ortaklaşa gerçekleştirlecek "Su Sektöründe Üçlü İşbirliği projesi kapsamında oluşturlan Eylem Planı çerçevesinde Temmuz - Aralık 2004 döneminde Kırsal Su Temini ve Sanitasyon; Sulama Yönetimi ve AR-GE konularında Etopya'lı uzmanlar için kısa ve uzun süreli eğitim programları ve inceleme gezileri ile ilgili olarak GAP BKİ, Dış Ticaret Müsteşarlığı, TIKA, Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, DSİ Genel Müdürlüğü ile ortaklaşa çalışmalarına devam etmektedir.