2000 yılı itibariyle Türkiye genelinde toplam okur-yazarlık oranı yüzde 85.6 iken bu oran Bölge’de yüzde 68.8’e düşmektedir. Okur-yazarlık oranının cinsiyetler arasındaki dağılımında da Bölge Türkiye toplamının gerisindedir. Türkiye’de erkeklerin yüzde 92.4’ü, kadınların yüzde 78.7’si okur-yazarken, Bölge’de erkeklerin yüzde 81.8’i, kadınların yüzde 55.6’sı okur-yazardır (Tablo I.).

Kaynak : HÜNEE Projeksiyonu, 2001

* Kilis ili Gaziantep içinde değerlendirilmiştir.

Bölge’de örgün eğitimde okullaşma oranları Türkiye ortalamalarının gerisindedir (Tablo 2).

Kaynak: Anadolu Üniversitesi, Bölge Kalkınma Planı Eğitim Planlaması Çalışması, 2001

* Yükseköğretimdeki öğrencilerin yalnızca kendi illerinde öğrenim görmedikleri, Bölge dışına giden ve gelen öğrencilerin olduğu da tablonun değerlendirilmesinde dikkate alınmalıdır.

Bölge’de 1998 yılı itibariyle 71 halk kütüphanesi vardır ve toplam okuyucu sayısı 2 364 104’tür. Toplam kitap sayısı 556 585’tir. En az halk kütüphanesi (1) ve en az kitap sayısı (15 723) olan il Kilis'tir. En az okuyucu sayısı Şırnak’tadır (40 056). Bölge’deki kütüphane sayısı ve personel azdır.

1998 yılı itibariyle Bölge’deki sinema ve tiyatro sayısı son derece yetersizdir. Bölge’de hiç özel tiyatro ve opera ve bale bulunmamaktadır. Resmi tiyatroların sayısı 1’dir ve Diyarbakır ilindedir. Toplam sinema sayısı 18’dir. Batman, Mardin, Siirt, Kilis ve Şırnak illerinde hiç sinema salonu bulunmamaktadır.

Eğitimde fırsat eşitliği açısından değerlendirildiğinde özellikle eğitim düzeyi düşük ve ekonomik açıdan yetersiz koşullara sahip ailelerin çocuklarına aile çevrelerinde bulamadıkları gelişim olanaklarının sağlanabilmesi için okulöncesi eğitim kurumlarının ve bu dönemde okullaşmanın önemi büyüktür.

Okul öncesi eğitim erken çocukluk gelişimi ve eğitim kademelerine hazırlık açısından Bölge’de büyük öneme sahiptir. Buna karşın okul öncesi eğitimde okullaşma oranı Türkiye ortalamasının altındadır. Ülke genelinde yüzde 9.8 olan okul öncesi eğitim oranı Bölge’de yüzde 2.1’e düşmektedir.

Bölge illeri içerisinde okulöncesi eğitim kademesinde Gaziantep en fazla, Şırnak ise en az okula sahip olan illerdir. Bölge'de Adıyaman, Mardin, Şanlıurfa ve Şırnak'ta özel okulöncesi eğitim kurumu bulunmamaktadır. Özel okulöncesi eğitim kurumu sayısı Diyarbakır'da 3, Gaziantep'te 9, Siirt'te 1, Batman ve Kilis'te ise 2’dir (Tablo 3).

Kaynak : MEB, 2000 verileri ve HÜNEE Projeksiyonu

İlköğretimde okullaşma oranı ülke genelinde yüzde 97.6 iken Bölge’de yüzde 82.4’dür ve okul sayısı, öğrenci/öğretmen ve öğrenci/derslik oranları açılarından da Ülke ortalamalarının altındadır. Türkiye'de ortalama olarak 31 öğrenciye bir öğretmen, ortalama 42 öğrenciye bir derslik düşmekteyken; Bölge'de 43 öğrenciye bir öğretmen, 58 öğrenciye bir derslik düşmektedir (Tablo 4 ).

Kaynak : MEB, 2000 verileri ve HÜNEE Projeksiyonu

İlköğretimde cinsiyete göre okullaşma oranlarında Bölge, ülke ortalamalarının gerisindedir. Türkiye’de kız çocuklarının ilköğretimde okullaşma oranı ortalama yüzde 92.3 iken Bölge’de ortalama 75.2’tür (Tablo 5).

Kaynak : MEB, 2000 verileri ve HÜNEE Projeksiyonu

Türkiye’deki toplam 203 Yatılı İlköğretim Bölge Okulu (YİBO)’nun, 45’i Bölge’de bulunmaktadır. Toplam 102.4 bin öğrencinin, 25.4 bin’i Bölge’deki okullarda eğitim görmektedir. Bunların 4.4 bin’i (yüzde 17.5) kız öğrencidir. Ayrıca Bölge’de 8 adet Pansiyonlu İlköğretim Okulu (PİO) bulunmaktadır. Bu okullarda da 4.2 bin öğrenci eğitim görmektedir.

Taşımalı eğitim kapsamındaki Şırnak-Silopi’de 8.sınıf öğrencilerinin aktif öğrenmelerini sağlamak, öğrenme başarılarını arttırmak üzere, öğrenci ve öğretmenlerin eğitim ihtiyaçları doğrultusunda öğretmenlere hizmet içi eğitim vermek amacıyla GAP-BKİ ve UNDP işbirliği ile "Eğitimde Kurumsal Sistemin Güçlendirilmesi ve Kırsal Alanda Okula Erişimin İyileştirilmesi Projesi" başlatılmıştır.

Bölge’de YİBO’lar, PİO’lar ve taşımalı eğitim yaşamsal önem taşımaktadır.

Genel ortaöğretim kademesinde ülke genelinde yüzde 36.6 olan okullaşma oranı, Bölge'de yüzde 18.4'tür. 2000 yılı itibarıyla Türkiye genelinde ortalama 18 öğrenciye bir öğretmen, ortalama 31 öğrenciye bir derslik düşmekteyken; Bölge’de ortalama 25 öğrenciye bir öğretmen, ortalama 40 öğrenciye bir derslik düşmektedir (Tablo 6 ).

Kaynak : MEB, 2000 verileri ve HÜNEE Projeksiyonu

Ülke genelinde yüzde 22.8 olan okullaşma oranı, Bölge'de yüzde 6.8'e düşmektedir. Türkiye'deki resmi mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarının yüzde 5.6'si Bölge’dedir.

Bölge’deki 178 mesleki ve teknik lisede 33.5 bin öğrenci ve 3 bin öğretmen bulunmaktadır. Bölge’deki bir okulda ortalama 188 öğrenci ve 17 öğretmen bulunmakta ve 11 öğrenciye bir öğretmen düşmektedir (Tablo 7).

Kaynak : MEB, 2000 verileri ve HÜNEE Projeksiyonu

Mesleki ve teknik ortaöğretim okulları; Endüstri Meslek Liseleri, Kız Meslek Liseleri, Ticaret Liseleri ve İmam-Hatip Liselerinden vb. oluşmaktadır. Mesleki ve teknik liselerde 37 farklı program içinde en yaygın olanı elektrik bölümüdür. Bunu metal işleri, tesviye, bilgisayar ve elektronik bölümleri izlemektedir. Bu okullarda kız öğrenci oranı yüzde 34.5’dir.

Türkiye’deki toplam 24 özel mesleki ve teknik ortaöğretim kurumundan hiçbiri Bölge'de bulunmamaktadır. Bölge'de hemen her alanda ara-insan gücüne gereksinim bulunmasına karşın, mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarına ilgi oldukça düşüktür. Bu durum, Bölge'de yeterli iş alanlarının olmayışı ve eğitim kurumu - istihdam ilişkilerinin yetersizliğinden kaynaklanmaktadır.

Türkiye’de 53’ü kamu 21’i vakıf üniversitesi olmak üzere toplam 74 üniversite bulunmakta ve 1999-2000 öğretim yılında 1 793 bin öğrenci ön lisans ve lisans öğrenimi görmektedir. Kamu üniversitelerinin üçü Bölge’dedir ve bu üniversitelerin ön lisans ve lisans programlarında 36 bin öğrenci bulunmaktadır ve aynı dönemde Bölge'de 4.8 bin öğrenci mezun olmuştur.

Ülke genelinde olduğu gibi, Bölge üniversitelerinin toplum ve sanayi işbirliğini yeterince kuramadığı ve mevcut kapasiteleri ile Bölge kalkınmasına yeterince katkıda bulunamadıkları gözlenmektedir. Üç üniversitede de GAP araştırma merkezleri bulunmasına karşın, merkezlerin etkinlikleri istenilen düzeyde değildir. Bununla birlikte üniversiteler ve GAP araştırma merkezleri ileriye yönelik çalışmalar için bir potansiyel oluşturmaktadır.

Bölge’deki okullaşma ve okuma-yazma oranlarının düşüklüğü, toplumsal cinsiyet rollerindeki farklılaşma, göçerler ve mevsimlik işçilerin varlığı, iş ve mesleki becerilerdeki sorunlar, genç nüfus oranının yüksekliği, üretim ilişkilerindeki farklılaşma ve kırdan kente göçün hızı ve boyutları yaygın eğitimin önemini daha da artırmaktadır. Buna karşın Bölge’de yaygın eğitim programları yetersizdir. Özellikle kadınlar yaygın eğitimden yeterince yararlanamamaktadır.

Yaygın eğitimde temel sorumluluk MEB’nın olmakla birlikte, iş-meslek, beceri edindirme konularında İİBK, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Valilikler, Kaymakamlıklar, belediyeler, GAP-GİDEM’ler, ÇATOM’lar, Gençlik ve Kültür Evleri, SHÇEK Toplum Merkezleri ve sivil toplum kuruluşları (STK’lar) gibi çok sayıda kurumun da çalışmaları bulunmaktadır.

1999-2000 yıllarında Bölge’de MEB Halk Eğitim Merkezleri (HEM)’nce açılan bin okuma-yazma kursundan 8.8 bin’i kadın, 50.2 bin’i erkek 59.6 bin kursiyer, meslek kurslarından 72.1 bin, sosyal-kültürel kurslardan 13.5 bin kursiyer yararlanmıştır (Tablo 8 ).

Kaynak : MEB, 2000

Türkiye'de çıraklık eğitimine ilişkin sorunlar, Bölge illerinde daha fazla etkisini göstermektedir. Ayrıca Türkiye nüfusunun yüzde 10'u, ortaöğretim düzeyinde öğrencilerin yüzde 11,6'sı Bölge'de bulunmasına karşın; Türkiye'de mevcut 330 Çıraklık Eğitim Merkezi (ÇEM)'nin yalnızca yüzde 6.1’i ve çıraklık eğitiminden yararlanan 228.8 bin kişinin yalnızca yüzde 3.7'si Bölge'dedir (Tablo 9).

Kaynak : MEB, 2000

Türkiye genelinde olduğu gibi Bölge’de de engellilere yönelik özel eğitim ve rehabilitasyon kuruluşlarının sayısı yetersizdir. MEB bünyesinde Gaziantep’te görme engelliler için 125 kapasiteli yatılı, işitme engelliler için 150’si yatılı 262 kapasiteli, Diyarbakır’da ise 150’si yatılı işitme engelliler için 211 kapasiteli ilköğretim okulu bulunmaktadır. Bu eğitime ihtiyaç duyan farklı engelli gruplarındaki çocukların ve yetişkinlerin sayısı da bilinmemektedir. SSK ile Emekli Sandığı’nın engelli çocuklara yönelik eğitim yardımı çerçevesinde özel engelli bakım ve rehabilitasyon merkezlerinin sayısı Diyarbakır’da 4, Gaziantep’te 6, Batman’da 1 olmak üzere toplam 11’e ulaşmıştır.

GAP Bölgesi’nde okullaşma oranı Türkiye ortalamasının oldukça altındadır. İlköğretimde okul, personel ve araç ve gereç yetersizliği bölgede okullaşma oranını düşürmektedir. Bölgenin kırsal alanda bazı yerleşimlerde özellikle de oba, mezra gibi köyaltı yerleşim birimlerinde ilkokul bulunmamaktadır.

Bölge için altı çizilmesi gereken önemli bir nokta eğitimin ilkokul düzeyinde yoğunlaştığı ve daha üst düzeylere yayılmadığıdır. Ayrıca bölge genelinde geleneksel değerlerin ve ataerkil ilişkilerin hala varlığını sürdürmesi – kız çocuklarının okumaması gerektiği anlayışı, küçük yaşta nişanlanması ve evlendirilmesi, geleneksel anlayış gereği bazı ailelerin kız çocuklarının bedenen gelişmiş olmaları nedeniyle 6,7 ve 8. sınıflardan sonra okula göndermemeleri, ailede kız çocuklarına, anneye yardımcı gözüyle bakılması, bu çocukların geleceği ile kaygı duyulmaması - kırsal alanda olduğu gibi kentsel alanda da kız çocuklarının erkek çocuklarına oranla daha az eğitim kurum ve süreçlerinden yararlanmasına veya erken yaşta okulu bırakmak zorunda kalmasına neden olmaktadır. Dolayısıyla kız çocuklarının okullaşma oranı, erkek çocukların okullaşma oranlarından daha düşüktür. Zorunlu ilköğretimden sonraki okullaşma düzeylerinde, Türkiye ile GAP Bölgesi ve bölge nüfusu içerisinde kız çocukları ile erkek çocukları arasındaki farkın ortada kaldırılması ya da en aza indirgenmesi için çalışmalar yapılmaktadır.

Kadının eğitimine devam etme yılının ortalama 3,5 yıl olduğu Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde çocuk ve anne ölüm oranlarının yüksek olması, kadınları çok sık doğuma ve eşinin birden fazla kadınla evlenmesine razı olmaları, her türlü hijyenden yoksun bir ortamda yaşaması ve yaşam beklentisinin sadece fizyolojik ihtiyaçlardan karşılanmasıyla sınırlı olması, kadının eğitimsizliğinin sonucudur.

Sonuç olarak bir ülkenin gelişmişlik ölçütlerini belirleyen en önemli faktör, o ülkenin bireylerinin eğitimden yararlanma düzeyleridir. Gerek kadın gerekse erkeğe eğitim yoluyla kazandırılan istendik davranışlar; ülke çocuk ve anne ölümlerinin azalmasına, fiziksel, ruhsal, sosyal bakımdan sağlıklı bireylerin yetiştirilmesini, sürdürülebilirlik çevre anlayışıyla hareket eden, kendisiyle barışık, çevre dostu, kendisini, tüm potansiyelleri ile geliştirerek kendisini gerçekleştirmiş bireyler yetiştirilmesini sağlayacaktır.

Son Güncelleme : 21 Ağustos 2002