Çiftçinin Sulama Sistemlerine Katılımı Eğilimi
GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’nca GAP Sulama sistemleri için uygun ve toplumsal olarak kabul edilebilir işletme-bakım ve yönetim modelinin ve bu sürece çiftçi katılımını sağlamanın yollarını belirlemek amacıyla ODTÜ Sosyoloji Bölümü’nden bir grup öğretim üyesine sulama alanlarında “Sosyo-Ekonomik Çalışmalar” yaptırılmıştır. Bu çalışma çerçevesinde mevcut ve açılacak olan toplam 12 sulama alanında 187 köyde muhtar anketi, 40 köyde çiftçi grubu anketleri ve 240 hane ile de hanehalkı anketi yapılmıştır.
Bu çalışma çiftçi eğilimlerini ve sulamayla birlikte kırsal toplum yapısındaki değişme eğilimlerini ortaya koymaktadır. Yapılan araştırmaların önemli bulguları aşağıda özetlenmektedir. Bölgede genel bir eğilim olarak aşiretçiliğin ve toprak ağalığının çözüldüğü görülmektedir. Bölgedeki toplam çiftçiler arasında, 1991 Tarım Sayımına göre, topraksız çiftçi oranı % 42.2’dir. Bu araştırmanın köy düzeyi bölümünde ise % 34.3 oranındadır.
Bölgede kullanılan tarım teknolojisi son yirmi yıl içinde gelişme göstermiş ve bu gelişme, sulamayla birlikte ivme kazanmıştır. Su israfının önlenmesi ve su maliyetinin en aza indirilmesi için en iyi yol, çiftçilerin, sistemin çalışmasındaki maliyetlere ve risklere ortak olmaya özendirilmesidir. Ancak, şimdiki durumda kamu harcamalarıyla finanse edilen bu sistemden yararlanmakta olan çiftçiler, kendi arazilerinde su kullanımında etkinliği artıracak teknikleri deneyerek yeni teknikleri kullanmaya pek hevesli değildir. Bölgede su paralarının geç ödenmesi çok yaygındır ve köylerin % 87’sinde görüldüğü bildirilmiştir. Sorunların çözülmesi bakımından , muhtarlar (% 40) ve köydeki yaşlı ve saygın kişiler (% 58) sorun çözücü olarak değerlendirilmektedir.
Köylülerin arasında birbirleriyle birçok alanda yardımlaşma görülmekle birlikte, ortak bir yararın elde edilmesi için kollektif çalışmanın örgütlenmesine pek rastlanmamaktadır. İlke olarak, kollektif çalışmanın yapılabilmesi mümkündür, ancak bunun tasarlanması ve örgütlenmesi işleri bir beceri gerektirmektedir ve itinalı ön çalışmalara gereksinim duymaktadır.
Köy muhtarlarının çoğunluğu ( 69) sulama sistemleri bakım işlerinin çiftçiler ve devlet tarafından birlikte ele alınması gerektiğini belirtmiştir. Sadece çiftçilerin sorumlu olması gerektiğini (% 13) ve sadece devletin sorumlu olması gerektiğini (% 13) düşünenler, birinci alternatife göre, marjinal kalmaktadır.
Bakım açısından ise, ana kanallar ve yedeklerde devletin sorumlu olması gerektiğini düşünenlerin oranı (% 53) yüksek olduğu halde, tarla içi kanallarda çiftçilerin sorumlu olması gerektiğini düşünenlerin oranı ( % 76) daha yüksektir.
Önemsenecek oranda bir çiftçi grubu tarafından (% 41) su paraları düşük bulunmakta, % 20’lik bir grup da paralarını normal bulmaktadır. Su paralarını yüksek bulanların oranı ise % 38’dir.
Muhtarların yanıtlarına göre, çiftçiler kanalların bakım ve temizlenmesi işlerini (% 76) ve su parası toplama işlerini (% 62) üstlenebilirler.
Çiftçilerin % 75’i de, su parasını zamanında ödemeyenlerin ağır para cezalarıyla cezalandırılmasını istemekte, % 37.5’i ise para ödenmesi durumunda sulama suyunun kesilmesini doğru bulmaktadır.
Çiftçilerin şimdiki durumda, yerel sorunlarını çözmek için içsel bir mekanizma oluşturmak doğrultusunda bir istekliliği yoktur. Bundan çıkartılacak sonuç da, çiftçiler için düzenlenecek eğitim programlarının sadece sulama ve tarımla ilgili teknik konularla sınırlı olmaması, sorun çözme, ortak karar verme vb. gibi sosyal konuların da üstünde durması gereğidir.
Çiftçilerin çoğu (% 61) sulama teknikleriyle ilgili bilgilerini diğer çiftçilerden öğrenmiştir, ya da kendi deneyimleriyle daha önceden bilmektedir.
Çiftçilerin önemli bir bölümü (% 48.5) sulama sisteminin yönetimi için “sulayıcı grup” kurmak bakımından kendine güvenmektedir. Bütün örgütlenmeyi devlete bırakmayı doğru bulanlar da oldukça çoktur (% 44.6). Bununla birlikte, çiftçilerin % 74.1’i böyle bir örgütlenmeye katılmaya isteklidir.
Bölgede başarılı bir işletme-bakım ve yönetim modelinin ustalıkla yaratılabilmesi ve uygulanabilmesi için, toplumsal hünerlerle toplumsal mühendisliğin çok hassas bir biçimde harmanlanması gereklidir. Mevcut işbirliği çerçevesinde, antropologların veya sosyologların hüner gerektiren mikro düzeyde, ekonomistlerin ve sosyologların sulama teknisyenleriyle makro düzeyde, hem toplumsal hem de fiziksel özelliklerin optimal kullanımı için birlikte çalışması gerçekleştirilmelidir.
