GAP ile Birlikte Güneydoğu'da Göç Tersine mi Dönüyor?

GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’nca 1992-1994 yılları arasında ODTÜ Sosyoloji Bölümü’ne yaptırılan “GAP Bölgesi Nüfus Hareketleri Araştırması”nın amacı; GAP Bölgesi’ndeki mevcut göç örüntülerini, göç alan ve veren yerleşim birimlerinin ve göçe katılan hanelerin sosyo-ekonomik özelliklerini saptayarak, GAP’ın etkilerini altında bu nüfusun ne gibi yönelimlere girebileceğini kestirmektir. Bu araştırmanın bulguları yerleşim, altyapı, istihdam ve sosyal hizmet alanındaki planlamalara girdi sağlamaktadır.

Araştırmanın çerçevesi GAP Bölgesi kırsal ve kentsel alanları ile bu bölgeden göç aldığı bilinen bölge dışı iller olarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, GAP-içi beş il merkezi (Diyarbakır, Mardin, Adıyaman, Şanlıurfa ve Gaziantep) ile bu illere bağlı 5 ilçe merkezi olmak üzere 10 kentsel yerleşim biriminde ve 47 köyde, GAP dışında da Adana, İstanbul ve İzmir’de seçilen örneklemde toplam 2823 anket uygulanmıştır. Sürekli ve mevsimlik göç hareketleri konusunda veri toplayan ve toplanan verilerin çözümlemesine dayalı öneriler geliştirmeyi amaçlayan araştırmanın bulgularını kısaca özetlemek mümkündür.

Köylerin % 27.6’sında yurt dışı göç olgusu gözlenmiştir. Ayrıca köylerin % 38.2’sinde köyde oturmasına rağmen sürekli köy dışında çalışanlar bulunmaktadır. Örneklem köylerinden % 42.5’i civar köylerden mevsimlik işçi almaktadır. Mevsimlik göç veren köy oranı ise % 63.48’dir. Geçerli yanıt alınan 24 köyden 20’sinde, GAP olanakları geldiğinde mevsimlik göçün sürmeyeceği yanıtı alınmıştır.

Kırsal alanda hanelerin % 40.3 topraksızdır. % 27.7’si 1-50, % 11, 6’sı 51-100, % 9.8’i 101-200, %7.4’ü 201-500 ve % 3.3’ü 500 dönümden fazla toprağa sahiptir.

Örneklem hanelerinin % 71.5’inin köy dışında yerleşmiş akrabaları bulunmaktadır. Köy dışında akrabası olan hanelerin akrabalarının % 75.2’sinin örneklem illerinde olduğu, bunu sırasıyla Adana, İstanbul, İçel ve İzmir’in (% 17.6) izlediği görülmektedir. Yurtdışında yerleşmiş akrabası olanların oranı % 3.6.’dır.

Hane reislerinin 9’unun kasaba ya da şehre göç etmek istedikleri saptanmıştır. Göç etmek isteyenlerden yer bilgisi alınabilen 271 haneden 185’ i (% 68.3) GAP Bölgesi’nde bir kenti, 59’ u (% 21.8) GAP-dışı bir batı ilini, 3’ü (% 1.1.) yurt dışını belirtmiştir.

Göç niyeti olan hanelerin yaklaşık yarısı (% 45.7) topraksız hanelerden oluşmaktadır. Bunu '.7 ile 1-50 dönüm ve % 11.6 51-100 dönüm kategorisi izlemektedir.

Niçin göç etmek istedikleri ya da göç etmek istemelerinin temel gerekçesinin ne olduğu sorusuna geçerli yatın veren 273 hane reisinin % 86.8’i işsizlik, topraksızlık ve geçim sıkıntısı gibi ekonomik nedenleri, % 9.5’i çocuk okutmama ve yaşam standardının düşük olması gibi sosyal nedenleri, % 3.7’si ise huzur ve can güvenliğinin olmaması gibi politik nedenleri göstermişlerdir. GAP’ın Türkiye ve bölgeye yararlı olacağını düşünenlerin oranı % 91.2, bizzat kendilerine yararlı olacağını düşünenlerin oranı ise % 70’dir. hane ve kişi bazında fayda bekleyenler iş imkanlarının çoğalması, gelir artışı, nadasa bırakılan toprakların ekilebilmesi, çocuklarına iş bulabilme, istediği ürünü ekebilme ve mevsimlik iş nedeniyle gurbete gitmekten kurtulma gibi hususları vurgulamışlardır.

GAP içi kentlerinde hane reislerinin çoğunluğunun bir meslek sahibi olduğu ve çalıştığı, işsiz olanların ise % 22 oranında olduğu saptanmıştır. Çalışmanlar arasında ücret ve maaşların C.7, kendi hesabına çalışanların % 41.8, yevmiyeliler ve geçici işlerde çalışanların % 14 oranında oldukları bulgulanmıştır.

Hane reislerinin % 92’si aile göçü yapmış, geri kalanlar bekar olarak gelmişlerdir. Kırdan kente göçenlerin en önemlisi göç gerekçesi (% 85) topraklık ve işsizlikten kaynaklanan geçim sıkıntısı ve yoksulluktur.

Göç etme düşüncesi sözkonusu olduğu bölge dışına çıkma konusunda güçlü bir eğilim vardır. Bölge içinde en fazla göç etmek istenilen yer olarak Urfa ve Gaziantep illeri öne çıkmaktadır. Bölge düzeyinde göç tercihi önem sırasına göre, Akdeniz (%4 0.8), Marmara ($), Ege (% 12.2), Güneydoğu (% 9.9) ve İç Anadolu’dur (% 6.4).

GAP dışı kent anketi bulgularına göre toplam çalışanlar içinde vasıflı işçilerin oranı (teknisyen, marangoz, oto tamircisi, kaynakçı, tornacı vb.) % 3.6’dır.

Hane reislerinin % 84.6’sı ekonomik nedenlerle memleketinden ayrılmış, diğerleri ise sosyal ve siyasi nedenleri ile sürmüşlerdir.

Hane reislerinin % 23.2’si GAP Bölgesi’ne dönme isteği taşımaktadır. Toprağı olanların % 45.7’si, olmayanların ise % 15’inin dönme isteğinde olduğu bulgulanmıştır.

Bölge kökenli mevsimlik tarım işçisi hane reislerinin çoğunluğunun (% 57.4) okuma yazması yoktur. Bu hem genel ülke kırsal alanındaki, hem de bölge özelindeki ortalamaların çok altında bir orandır.

Örneklem haneleri içinde köy çıkışlı olanların % 60.4’ünün hiç toprağı yoktur. Toprağı olan 32 haneden 21’inin ise yalnızca 1-50 dönüm arasında toprağı vardır. Bu veriler gözönünde bulundurulduğunda, mevsimlik işçilerin çoğunlukla geleneksel ürünlerin kuru tarımının yapıldığı köylerde yaşayan topraksız ve az topraklı hanelerden oluştuğu anlaşılmaktadır.

Kent çıkışlı hanelerin hemen hemen tamamı gecekondularda oturmaktadır. Örneklemde çıkan hanelerin büyük bir bölümü (% 78.9) oturdukları evin sahibidir. Mevsimlik göçe katılan hem kırsal hem de kentsel haneler, dayanıklı tüketim malı sahipliği açısından oldukça yoksul durumdadır. (buzdolabı % 30.2 , fırın % 52.1 , siyah - beyaz televizyon % 32.8 , renkli televizyon % 6.5 , video % 0.4 ve telefon % 5.79)

“GAP’ın şimdiye kadar size bir faydası ya da zararı oldu mu?” sorusuna, hane reislerin % 13.5’i “bilmiyorum”, % 82.4’ü “ne faydası ne zararı oldu”, % 3'ü “faydası” % 0.8’i “zararı” olduğunu söylemiştir. “GAP’ın bölgeye ve ülkeye ne tür faydaları olacaktır.?” Sorusuna, “bilmiyorum” ya da “olmayacak” türündeki olumsuz yanıtların oranı % 20.1, geçim sıkıntısının azalması, iş imkanlarının artması, toprak ve ürünün değerlenmesi, hem bölgenin hem ülkenin kalkınacağı gibi ekonomik ağırlıklı olumlu beklentiler % 80’ler düzeyine çıkmaktadır.