10. Kuruluş Yıldönümünde GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı

GAP’ın planlanması ve koordinasyonundan sorumlu kuruluş olan GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı (GAP İdaresi) 6 Kasım 1999 tarihinde 10. kuruluş yılına ulaşmıştır.

GAP İdaresi Türkiye’de bölgesel planlamayı sürdürülebilirlik temeline dayalı olarak gerçekleştirmekle görevlendirilmiş tek kuruluştur. Sürdürülebilir kalkınmanın üç temel direği; kamu yatırımları, özel sektör yatırımları ve halk katılımıdır. Bu üç kesimin ortak katkısı ile gerçekleştirilecek olan sürdürülebilir kalkınmanın GAP Bölgesi’nde yerleşmesinde GAP İdaresi on yıl boyunca önemli bir işlevi başarıyla devam ettirmiştir.

Proje’nin insani gelişme felsefesini hayata geçirme uygulamalarını hayata geçirme misyonunu üstlenmiş bir kurum olarak GAP İdaresi, gerek kamu ve hükümet, gerekse uluslararası kuruluşlarla yabancı ülkelerin proje uygulamaları ile ilgili koordinasyon bağlamında başvurduğu ilk adres konumuna ulaşmıştır.

Su Kaynakları Geliştirme Programından Entegre Projeye

Fırat ve Dicle nehirlerinin sulama ve enerji üretimi amacıyla değerlendirilmesi, düzensiz akışı olan bu iki nehrin sularının dizginlenmesine ilişkin 1960’larda başlayan etüd, proje çalışmaları 1977 yılında birleştirilerek “Güneydoğu Anadolu Projesi” olarak adlandırılmaya başlanmıştır.

GAP başlangıçta, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) tarafından yürütülen ve Fırat ve Dicle Havzası Projeleri olmak üzere iki gruptan oluşan ve program kapsamında 22 baraj, 19 hidroelektrik santrali ve 1.7 milyon hektarın sulanmasını sağlayacak sulama kanalları inşaasını bir su kaynakları geliştirme programından, 1989 yılında tamamlanan “GAP Master Plan” çalışması ile entegre bir bölgesel kalkınma projesine dönüştürülmüştür. GAP Master Planı’nda yer alan temel kalkınma senaryosu, bölgenin tarıma dayalı sanayi ürünleri ihraç eden bir merkez haline getirilmesidir.

Entegre Projeden Sürdürülebilir İnsani Gelişmeye

1990’ların ortalarından itibaren GAP, kalkınmada evrensel normları benimsemiştir ve bugün insan odaklı, sürdürülebilir insani gelişme felsefesine dayalı bir bölgesel kalkınma projesi olarak yürütülmektedir.

Bugün Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin kalkınmasına yönelik çalışmalar devlet-özel sektör-halk katılımı olarak üç temel dayanağa oturtularak sürdürülmektedir. Kamu yatırımları ile Bölge’de, kalkınma için gerekli, altyapı oluşturulması hedeflenirken, özel sektörün yatırımları ile ekonominin canlandırılması ve bu sürece toplumun ilgili tüm kesimleriyle katılımının sağlanması amaçlanmıştır.

GAP’ta yürütülmekte olan sosyal projelerde; Bölge’nin yapısından da kaynaklanan nedenlerle kalkınmanın sonuçlarından olumsuz etkilenecek ve dolayısıyla kalkınma sürecini de olumsuz yönde etkileyecek dezavantajlı nüfus gruplarına yönelik projelere öncelik verilmektedir. Bu hedef gruplar öncelikle kadınlar, çocuklar, genç işsizler, sokakta çalışan çocuklar, göçerler, yerleşimleri baraj suları altında kalacak nüfus, sulama dışı alanlarda yaşayan çiftçiler, potansiyel girişimcilerdir. GAP İdaresi’nin yürüttüğü bu projelerin çoğu hükümet dışı kuruluşlar ile işbirliği içinde uygulanmaktadır.

Sürdürülebilir kalkınma felsefesiyle belirlenen politika ve hedefler doğrultusunda GAP İdaresi 1995 yılından itibaren bölgede kadın nüfusun geliştirilmesine ve eğitimine yönelik “Çok Amaçlı Toplum Merkezleri” (ÇATOM) oluşturmuştur. Proje’ye ilk katkı yapan uluslararası kuruluş UNICEF olmuştur. Bu merkezlerin yaygınlaştırılmasında, çeşitli kamu kuruluşlarının yanısıra hükümet dışı kuruluşlarla işbirliği yapılmak suretiyle Bölge’de ÇATOM’ların sayısı 1999 yılı sonu itibariyle 22’ye ulaşmıştır. ÇATOM’ların önümüzdeki dönemlerde kurumsallaşarak, gönüllü kuruluşların da desteği ile yarı özerk bir yapı ve kimliğe kavuşmaları hedeflenmektedir.

GAP Girişimci Destekleme Yönlendirme Merkezleri (GAP-GİDEM), GAP’ta sanayileşme çabalarına ivme kazandıran ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (BMKP) ile ortaklaşa yürütülen bir proje paketi içinde yer alan uygulamalardan biridir. Bölge’de yatırım yapmak isteyen potansiyel girişimcilere danışmanlık hizmetleri sunan ve beş ilde 1997 yılında kurularak faaliyetlerini sürdüren GAP-GİDEM’ler, GAP, UNDP, TOBB olarak üçlü dayanışma ve işbirliğinin en başarılı örneklerinden biridir.

Bölge’de yapımına başlanan Birecik Baraj Gölü’nden etkilenecek yerleşimlerin nüfusunun yeniden yerleştirilmesi çalışmaları da katılımcı anlayışla devam etmektedir. “Birecik Barajından Etkilenen Nüfusun Yeniden İskanı Uygulaması Programı”, Türkiye’de bu alanda halk katılımı ile yapılan en geniş kapsamlı ilk uygulama olma özelliğini taşımaktadır. Bu çalışma ile Birecik Barajı Göl Aynası’ndan etkilenen yerleşim birimlerinde yaşayan nüfusun, yeni yer seçimi, yeniden yerleşimi, ekonomik uğraşı alanlarına yatırımlar ve istihdam yoluyla, yeni durumlarına uyum sağlayabilmeleri, yeniden üretken ve kendi kendilerine yeterli hale gelebilmek üzere organize olmalarının sağlanması amaçlanmıştır. Yeniden yerleşim planlama çalışmalarına halkın katılımının sağlanması, yapılacak uygulamaların halkın istekleri doğrultusunda ele alınmasını amaçlayan bu çalışma da GAP İdaresi ve BMKP ile ortaklaşa yürütülmektedir.

Ayrıca Diyarbakır’da “Sokakta Çalışan Çocukların Rehabilitasyonu”, “Kırsal Alanlarda Taşımalı Eğitim” ve Mardin’de sürdürülen “Gençten Gence Sosyal Gelişim” projeleri de yoğun bir ilgi ve katılımla devam etmektedir.

Kültür varlıklarının restorasyon ve kurtarma çalışmalarının yapılması, korunması ve gelecek nesillere aktarılması, çevre düzenlemesi, altyapı, konaklama ihtiyaçlarının giderilerek tanıtımının yapılması da proje kapsamında planlanan çalışmalardır. Bunlardan bazıları; Birecik, Halfeti, Suruç İlçelerinin Taşınmaz Kültür Varlıklarının Belgelenmesi, Hasankeyf Tarihi ve Arkeolojik Sit Alanı Araştırma, Kazı ve Kurtarma Çalışması , Acırlı (Midyat-Mardin) Sit alanı Çevre Düzenleme projeleridir.

Uluslararası İşbirliği ve GAP

Süreç içinde gelinen nokta GAP’ı dünyadaki benzer su ve toprak kaynakları geliştirme projelerinden ayrı bir konuma taşımıştır. GAP’a uluslararası ilgi ve katılımın somut uygulamalara dönüştüğü bazı projeler şöyle sıralanabilir;

• Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ile ortaklaşa yürütülen, GAP Bölgesi’nde sosyo-ekonomik eşitsizliklerin azaltılmasını amacını taşıyan 29 alt projeden oluşan 5.2 milyon ABD dolarlık “Sürdürülebilir Kalkınma Programı Proje Paketi” 1997 yılında uygulanmaya başlamıştır.
• Dünya Bankası, GAP Bölgesi’ndeki kentsel ve kırsal altyapının geliştirilmesine ilişkin “Şanlıurfa-Harran Ovaları Tarlaiçi ve Köy Geliştirme Hizmetleri” ile “GAP Kentsel Planlama ve Sanitasyon Projesi” hazırlık çalışmaları için hibe finansman sağlamıştır.
• GAP İdaresi ile Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) arasında işbirliği olanaklarının araştırılması ve GAP’taki tecrübelerin FAO ile birlikte başta Türk Cumhuriyetleri olmak üzere uluslararası camiaya aktarılması amacıyla başlayan temaslar sonucu iki kuruluş arasında “GAP-FAO Kırsal Kalkınma Programı” başlığı ile bir dizi projenin uygulanmasına ilişkin çalışmalar başlamıştır.

Uluslararası kuruluşlarla eğitim işbirliği çalışmaları ise geniş bir yelpazede yer almaktadır. Faaliyet alanları paralellik gösteren kuruluşlarla bilgi ve deneyim değişimi ile işbirliğini amaçlayan, Uluslararası Eğitim Programı kapsamında, GAP İdaresi deneyimlerini bir eğitim paketi halinde diğer ülkelere aktarmaya hazırlanmaktadır.

Bu doğrultuda işbirliği temasları yürütülen kuruluşlardan bazıları; Tennessee Vadisi Otoritesi (TVA), Arizona Devlet Üniversitesi (ASU), San Diego Üniversitesi (SDSU)’dir. Ayrıca Merkezi Halep’te (Suriye) bulunan Kurak Alanlarda Uluslararası Tarımsal Araştırma Merkezi (ICARDA) ile Haziran 1998’de bir işbirliği protokolü imzalanmıştır. İsrail Uluslararası İşbirliği ve Eğitim Merkezi (MASHAV) ile karşılıklı eğitim ve teknolojik işbirliği konularında çalışmalar sürdürülmektedir.

GAP İdaresi’nin uluslararası ilişkilerinin önemli bir boyutu da Uluslararası Su Kuruluşlarının faaliyetlerine katılım ve temsildir. Uluslararası Su Kaynakları Birliği (IWRA), Dünya Su Konseyi (WWC), Küresel Su Ortaklığı (GWP), Uluslararası Hidrolik Enerji Birliği (IHA), Uluslararası Su Yönetimi Enstitüsü (IWMI) gibi su ve su kaynaklarının etkin kullanımında söz sahibi olan bu kuruluşlar ile sürdürülen ilişkiler GAP İdaresi’ne aşağıdaki olanakları sunmaktadır:

• Su kaynaklarına dayalı bir sürdürülebilir insani gelişme projesi olarak, GAP’ın uluslararası platformlarda tanıtımını yapmak,
• Uluslararası su kuruluşları ile görüş alış verişi ortamı yaratmak,
• Uluslararası su kuruluşlarının aldığı kararlarda söz sahibi olabilmek için bu kuruluşların yönetime katılmak.
• Türkiye’nin bölgesel kalkınma deneyimi ve özgün kalkınma modelini küresel boyuta taşımak

GAP Bölge Kalkınma İdaresi 10 yıllık sürdürülebilir insani gelişme birikimiyle Türkiye’nin ilk entegre bölgesel kalkınma projesini uluslararası platformlarda evrensel normlarıyla takdim ederek, GAP’ın ilgi odağı olmasında önemli bir rol oynamıştır.

GAP'ın tüm bileşenleri ile birlikte 2010 yılında tamamlanması için gerekli koordinasyon ve planlamaları yapmakla görevlendirilmiş bulunan GAP İdaresi, belirlenen hedef yılı itibariyle yapılacak tüm çalışmaların yıllık planlamalarının yanı sıra ortaya çıkan yeni kavram ve yaklaşımları da içerecek şekilde GAP Master Planı'nın revize edilmesine ilişkin çalışmaları başlatmıştır. Hazırlanacak yeni Master Plan, üç temel dayanağı olan bir kalkınma programı (Kamu Yatırımları ve Programları, Özel Sektör Katılımı ve Sürdürülebilir İnsani Kalkınma) olacaktır.

Bu bağlamda, yeni GAP Master Planı; standart kalkınma araçlarının hepsini, sürdürülebilir insani kalkınmanın finansmanı dahil özel sektörün rolünü, yoksulluğun ortadan kaldırılmasına yönelik kalkınma programlarının hazırlanıp uygulanmasını, yeni iş alanları yaratılmasını, kadınların sosyal ve ekonomik açıdan güçlendirilmesini, çevrenin korunmasını, Gümrük Birliği düzenlemelerinin etkisini ve öngörülen bölgesel kalkınma üzerinde doğrudan etkisi olan diğer bütün politika değişkenlerini içerecektir.

SONUÇ

GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı 10 yılını ;

• Güneydoğu Anadolu Projesi’ni Uluslararası İşbirliğine Açarak,
• Çeşitli Uluslararası Kuruluşlarda GAP’ın Aktif Olarak Yer Almasını Sağlayarak,
• GAP’ın Sürdürülebilir İnsani Gelişme Boyutuna Uygulamada Yer Vererek,
• GAP’ın Kültür ve Çevre Boyutuna Önem Vererek,
• Bölge Kalkınmasına Yönelik Plan ve Programları Hazırlayarak,
• Yürüttüğü Tüm Faaliyetlere Toplumun İlgili Kesimlerini Katarak, tamamlamıştır.

Bu dev amaçlı Proje’nin gereken etkinlikle yürütülebilmesi için GAP İdaresi’nin kurumsal yapısını güçlendirmek üzere kuruluşunu öngören Kanun Hükmünde Kararname’nin kanunlaşması doğrultusunda 10 yıl içinde bazı çalışmalar yapılmıştır. Ancak bu çalışmalar ilgili yasama dönemi içinde sonuçlanamamıştır. Bu çalışmalar ile üç ana konuda iyileştirme amaçlanmıştır :

• İdare’nin Şanlıurfa dışında başka illerde de teşkilatlanmasını sağlamak,
• Yapılan plan ve programların Devlet Yatırım Programı’na girdi vermesini mümkün kılmak,
• Yapılan programların uygulanmasını sağlam finans kaynaklarına dayandırmak.

10 uncu Kuruluş Yıldönümü Çerçevesinde

5 Kasım 1999 günü 10.45-11.15 saatleri arasında GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’ndan bir heyet Cumhurbaşkanımız Sayın Süleyman Demirel tarafından kabul edileceklerdir.

6 Kasım 1999 günü saat 10.30’da GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı çalışanları Anıtkabir’i ziyaret edeceklerdir.

8-11 Kasım 1999 tarihleri arasında Şanlıurfa’da “Suya Dayalı Sürdürülebilir Kalkınma Projeleri: Dünyadaki Deneyimler” konulu bir Workshop gerçekleştirilecektir.