Belkıs - Zeugma Antik Kenti Arkeolojik Kazı ve Kurtarma Çalışmaları Hakkında Ortak Basın Açıklaması

T.C. BAÅžBAKANLIK GÜNEYDOÄžU ANADOLU PROJESÄ° BÖLGE KALKINMA Ä°DARESÄ° BAÅžKANLIÄžI

(GAP-BKÄ°)-Ankara/Türkiye

VE

PACKARD HUMANITIES INSTITUTE

(PHI)-California/ABD

(9 Haziran 2000)

Bu ortak basın bildirisi, GAP Bölge Kalkınma Ä°daresi BaÅŸkanlığı ve Packard Humanities Institute (PHI) tarafından, Türkiye ve ABD' de eÅŸ zamanlı yayınlanmıştır.

GAP Bölge Kalkınma Ä°daresi, 1989 yılında, GAP Bölgesi’nde, tarımsal, ekonomik, fiziki planlama, çevre, turizm ve kültürel alanlardaki geliÅŸme ile tarihi ve kültürel mirasın korunmasını kapsayan, çok sektörlü ve sürdürülebilir insani kalkınmayı, aynı doÄŸrultuda çalışan kurum ve kuruluÅŸlar arasında koordinasyonu saÄŸlamak sureti ile gerçekleÅŸtirmek üzere kurulmuÅŸtur.

PHI, ABD vergi kanunlarına uygun olarak çalışan ve kar gütmeyen, Kaliforniya’da yerleÅŸik bir yardım kuruluÅŸudur. Ä°nsani bilimler konularında eÄŸitim ve araÅŸtırma, tarihi ve kültürel önem içeren eserlerin ve arkeolojik bölgelerin korunması ve kamuoyundan ilgi görmesini amaçlamaktadır.

Fırat Nehri üzerindeki Birecik Barajı ve Hidroelektrik Santrali halihazırda su tutma aÅŸamasındadır. Bu çerçevede, Zeugma ve Belkıs arkeolojik yerleÅŸiminin bir kısmı sular altında kalacaktır.

Bu basın bildirisi, Zeugma kentinin geleceÄŸi ile ilgili, son zamanlarda Türk ve Uluslararası medyanın gösterdiÄŸi ilgiye dayanarak, GAP BKÄ° ve PHI'nin bu konuda yapacağı iÅŸbirliÄŸi ve çalışmalar hakkında, kamuoyunu bilgilendirmek amacı ile hazırlanmıştır.

Kültür Mirasının korunması ve buna yönelik çalışmalar, bölgede uygulanmakta olan sürdürülebilir kalkınma yaklaşımı kapsamında, T.C. Devleti açısından daima öncelik arz etmiÅŸtir. Bu kültürel mirasın, turistik ve rekreatif geliÅŸmeye entegrasyonu ve gelecek nesiller için korunması öncelikle amaçlanmaktadır.

Bu çerçevede, bölgenin kültürel mirasını korumaya yönelik, bölgedeki mevcut projelere ek olarak PHI ve GAP BKÄ°, Zeugma'daki acil kurtarma çalışmalarının güçlendirilmesini amaçlayan bir iÅŸbirliÄŸi için Mutabakat Zaptı imzalamışlardır. Bu Mutabakat Zaptı ile, T.C Kültür Bakanlığı tarafından sürdürülmekte olan arkeolojik kazı ve koruma çalışmalarına destek verilmesi amaçlanmaktadır.

Bu kapsamda, PHI, Zeugma'daki acil kurtarma çalışmalarına yardımcı olmayı taahhüt etmekte ve uzun dönemli bir program çerçevesinde, bölgedeki diÄŸer arkeolojik alanlar ve Zeugma’da, diÄŸer Türk kuruluÅŸları ve GAP BKÄ°’nin çalışmaları ve bunların yöre halkı için daha kapsamlı bir planlamaya entegrasyonu çerçevesinde yapıcı bir rol üstlenmek konusundaki ciddi niyetini ifade etmektedir.

Zeugma, 3 arkeolojik bölgede ele alınmaktadır. Bunların ikisi tamamıyla su altında kalacak olup en alt sette yer alan A Bölgesi, Haziran 2000’de; bir üstteki B Bölgesi ise, Ekim 2000’de su altında kalacaktır.

Zeugma'da, 1992 yılından bu yana arkeolojik kazılar ve bilimsel araÅŸtırmalar devam etmektedir. Arkeolojik kazı ve kurtarma çalışmaları A ve B Bölgeleri’nde halen devam etmekte olup çok sayıda arkeolojik duvar resimleri, mozaikler bulunmuÅŸ ve dokümante edilmiÅŸtir.

Arkeojik yerleÅŸimin (Belkıs/Zeugma) en büyük parçası olan C Alanı, su altında kalmayacaktır.

GAP BKÄ° ile PHI arasındaki bu iÅŸbirliÄŸini hayata geçirmek amacı ile bir Mutabakat Zaptı imzalanmıştır.

Bu Mutabakat Zaptı’na göre, A Bölgesi’nde, PHI, acil finansman desteÄŸi ve kazı alanında çalışan Türk ve Fransız arkeologlara destek olarak katılacak küçük bir uluslararası arkeoloji ekibi saÄŸlayacaktır.

PHI, B Bölgesi’nde, T.C. Kültür Bakanlığı yönetiminde Türk ve Uluslararası Arkeologlar ile 2000 yılının yaz ve sonbahar döneminde çalışacak olan bir Acil Arkeolojik Kurtarma Ekibi’nin finansmanına ve organize edilmesine yardım edecektir.

PHI, A ve B Bölgeleri’ndeki acil kurtarma çalışmalarına 5 milyon dolarlık bir finansman saÄŸlayacak olup, uzun vadede, GAP BKÄ° ve diÄŸer ilgili kuruluÅŸlar ile birlikte, arkeolojik koruma, bilimsel çalışma, arkeolojik bölgelere ve eski eserlerin halka açılması amacı ile bir “arkeolojik park” oluÅŸturulması kapsamında C Bölgesi’nde bir kazı planı geliÅŸtirilmesi için görüÅŸ oluÅŸturulması amacı ile yapılacak olan görüÅŸmelerde yer alacaktır.

GAP BKÄ°, T.C. Kültür Bakanlığı, Enerji Bakanlığı, Yerel Yetkililer ve diÄŸer ilgili kurum ve kuruluÅŸlar arasında koordinasyonu saÄŸlayacaktır. Söz konusu Mutabakat Zaptı kapsamında GAP BKI, T.C. Kültür Bakanlığı ve diÄŸer ilgili Türk makamlarının yetkili olduÄŸu Acil Yardım Ekibi PHI tarafından finanse edilecektir.

Zeugma’da yapılacak olan her türlü arkeolojik çalışma Türk yasa ve tüzüklerine tabi olacaktır.

Bu MOU öncelikli ve etkin olacak ve 9 Haziran Cuma günü itibarı ile çalışmalar baÅŸlatılacaktır.

Her iki taraf, Ä°stanbul Anakültür Kadın Kooperatifi’nden Ceylan Orhun ve Harvard Üniversitesi’nden Cemal Kafadar’a bu iÅŸbirliÄŸinin baÅŸlatılmasındaki katkılarından dolayı teÅŸekkür eder.

BELKIS-ZEUGMA ANTÄ°K KENTÄ° ARKEOLOJÄ°K KAZI VE KURTARMA ÇALIÅžMALARI HAKKINDA ORTAK BASIN AÇIKLAMASI

- (08.06.2000)

T.C. BAÅžBAKANLIK GAP BÖLGE KALKINMA Ä°DARESÄ° BAÅžKANLIÄžI

- -

T.C. KÜLTÜR BAKANLIÄžI-ANITLAR VE MÜZELER GENEL MÜDÜRLÜÄžÜ

- -

T.C. GAZİANTEP VALİLİĞİ

- -

T.C. ENERJÄ° VE TABÄ°Ä° KAYNAKLAR BAKANLIÄžI

- -

BÄ°RECÄ°K BARAJI VE HÄ°DROELEKTRÄ°K SANTRALI TESÄ°S VE Ä°ÅžLETME A.Åž.

08 Haziran 2000, PerÅŸembe günü saat 9:30 da, GAP Bölge Kalkınma Ä°daresi BaÅŸkanlığı Toplantı Salonunda, T.C. BaÅŸbakanlık GAP Bölge Kalkınma Ä°daresi BaÅŸkanlığı, T.C. Kültür Bakanlığı-Anıtlar ve Müzeler Genel MüdürlüÄŸü, T.C. Gaziantep ValiliÄŸi, T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ve Birecik Barajı ve Hidroelektrik Santralı Tesis ve Ä°ÅŸletme A.Åž. yetkilileri biraraya gelerek, Birecik Barajından kısmen etkilenecek olan Belkıs-Zeugma antik kenti ile ilgili geliÅŸmeleri görüÅŸmek üzere bir deÄŸerlendirme toplantısı yapmışlardır.

Konunun saÄŸlıklı olarak deÄŸerlendirilebilmesi için kamuoyuna aÅŸağıdaki bilgileri açıklamayı uygun görmüÅŸlerdir:

Gaziantep Ä°li, Nizip Ä°lçesinin 10 km. doÄŸusundaki Fırat Nehri kıyısında, Belkıs köyünde antik Zeugma kenti bulunmaktadır. Tarih öncesi çaÄŸlardan beri kesintisiz iskan gösteren bu yerleÅŸmenin önemi, Samsat ile birlikte Fırat nehrinin en kolay geçit verdiÄŸi iki noktadan birisi olmasıdır. Zaten "Zeugma" adı da, "köprübaşı" veya "geçit yeri" gibi bir anlam taşımaktadır. M.Ö. I. yy.’da kurulan Kommagene Krallığının dört önemli kentinden birisi olmuÅŸ ve bu dönemde konumu itibarıyla önemli ölçüde geliÅŸmiÅŸtir. Bölgenin Roma hakimiyetine girmesinden sonra burada, önce Anadolulu askerlerden oluÅŸtuÄŸu için "Scytica (Ä°skit) Lejyonu" sonra da IV. Lejyon denilen askeri garnizonun yerleÅŸmesi ÅŸehrin önemini kat kat artırmıştır. Zeugma, çok hareketli zengin bir ÅŸehir haline gelmiÅŸtir. Zeugma, ticaretin geliÅŸmesiyle sanatsal zenginlik, yeni oluÅŸumlar ve kültürel karakterler kazanmıştır. Özellikle heykeltraÅŸlık, mezar mimarisi, villalar ve taban mozaikleri öne çıkan kültür deÄŸerleridir. Kommagene döneminden beri süregelen kutsal teraslar geleneÄŸi devam etmiÅŸ ve kentin akropol tepesinde, nehirden giden ve uzaktan geçen yolcuların görüp tapınabilmeleri için Kader Tanrıçası Tykhe’nin bir tapınağı yapılmıştır. Bizans dönemi ortalarında, bölgede deÄŸiÅŸen güç dengeleri sonucunda eski önemini kaybederek terk edilmeye baÅŸlanmıştır.

Zeugma antik kentinin kurtarılmasına ve araÅŸtırılmasına yönelik kazı çalışmalarına 1992 yılında Kültür Bakanlığı tarafından baÅŸlanılmıştır.

Gaziantep Müzesi tarafından yürütülen bu çalışmalarda Fransız Nante Üniversitesinden bir grup uzman da 1996 yılından itibaren yer almıştır. Çalışmalar kapsamında gerekli yerlerde kurtarma kazıları ve arkeolojik dokümantasyon çalışmaları gerçekleÅŸtirilmiÅŸtir.

Yürütülmekte olan çalışmalara, Gaziantep ValiliÄŸi ile Birecik Barajı ve Hidroelektrik Santrali Tesis ve Ä°ÅŸletme A.Åž. tarafından büyük katkı saÄŸlanmış, bunun yanısıra diÄŸer mahalli ÅŸirketler de katkıda bulunmuÅŸlardır.

Birecik Barajı ve Hidroelektrik Santrali Tesis ve Ä°ÅŸletmesi, 672 MW kurulu güce sahip olup, yılda 2,5 milyar kWh enerji üretecektir. Türkiye’nin toplam enerji üretiminin yaklaşık %2,5’unu saÄŸlayacak olan bu tesis, Yap-Ä°ÅŸlet-Devret modeli ile, bir Alman-Fransız-Belçika-Avusturya-Türkiye Konsorsiyumu tarafından, 49 yabancı bankadan temin edilen 1 milyar 953 milyon Mark tutarındaki kredi ile gerçekleÅŸtirilmektedir.

Tesisin inÅŸaatına 04 Nisan 1996 tarihinde fiilen baÅŸlanmış olup, ˜’i tamamlanmış durumdadır. Su tutma iÅŸlemine, Enerji Bakanlığı ve Åžirket ile beraberce hazırlanan program çerçevesinde, Kasım 1999’da baÅŸlanmış olup, iÅŸlem halen devam etmektedir.

Tesis ÅŸu ana kadar gerek ülkemizde, gerek dünyada Yap-Ä°ÅŸlet-Devret Modeli ile gerçekleÅŸtirilen en büyük hidroelektrik santrali projesidir. Proje, programlanan zamanlamadan önce ve öngörülen maliyetin altında tamamlanmaktadır.

Barajın tamamlanmasıyla, baraj göl seviyesi maksimum su kotu olan 385 m. seviyesine yükselecek ve arkeolojik yerleÅŸimin bir bölümü su altında kalacaktır.

Birecik Baraj gölünden Åžanlıurfa Ä°li, Halfeti Ä°lçesinin 2/5’i dahil olmak üzere çeÅŸitli yerleÅŸmelerden, 31 971 kiÅŸi etkilenmektedir. Katılımcı bir yaklaşımla gerçekleÅŸtirilmekte olan ve GAP BKÄ° ile BirleÅŸmiÅŸ Milletler Kalkınma Programı tarafından ortaklaÅŸa finanse edilen “Birecik Barajından Etkilenen Nüfusun Yeniden YerleÅŸimi, Ä°stihdamı ve Ekonomik Yatırımları Ä°çin Planlama ve Uygulama Projesi”nin çıkış noktası, yerleÅŸim yerleri, arazileri, üretim ve geçim kaynakları baraj yapımı nedeniyle su altında kalan yerleÅŸmelerdeki nüfusun geçmiÅŸte yaÅŸadıkları olumsuzluklar göz önüne alınarak, toplumun yapısı ve dinamikleri hakkında sistemli bilgi üretilmesi ile baÅŸlar. GAP BKÄ° tarafından, bir hükümet dışı kuruluÅŸ olan Sosyoloji DerneÄŸine yaptırılan “GAP Bölgesi Baraj Göl Aynasında Kalacak Yörelerde Ä°stihdam ve Yeniden YerleÅŸtirme Sorunları” baÅŸlıklı araÅŸtırma ile projeye ekonomik, sosyo-kültürel ve mekansal yerleÅŸtirmeler için bir donatı saÄŸlanmıştır.

Åžu anda, Proje sahasındaki yeniden iskan çalışmaları kapsamında 1026 adet konut tamamlanmış ya da tamamlanmak üzeredir.

Baraj gölünden etkilenen alanda 30 trilyon TL. tutarında bir kamulaÅŸtırma gerekmekte olup, ÅŸu ana kadar 28 trilyon TL.lik kısmı ödenmiÅŸ durumdadır. Bu da yaklaşık ‘’lik bir gerçekleÅŸmeyi ifade etmektedir. Kalan miktar ise birkaç aylık sürede ödenecektir. Baraj gölünden içme ve sulama amacıyla da yararlanılacak olup, Nizip içme suyu arıtma tesisi ve 70 bin ha.lık bir alanın sulanması da bu kapsamda yer almaktadır.

Bugün yapılan toplantıda, Zeugma’daki mevcut durum, taraflarca aÅŸağıdaki ÅŸekilde deÄŸerlendirilmiÅŸtir:

Zeugma kentine yönelik arkeolojik çalışmalar üç bölge halinde incelenmiÅ£tir.

1. A Bölgesi: Haziran 2000’de su altında kalacak ve halen acil kurtarma ve arkeolojik dokümantasyon çalışmaları tamamlanma aÅŸamasında olan kazı alanı,

2. B Bölgesi: Ekim 2000’de maksimum su seviyesi olan 385 m. kotu altında kalacak olan alan,
3. C Bölgesi: Birecik Baraj Gölünden etkilenmeyecek olan ve antik kentin asıl bölümünü oluÅŸturan alan.

Yürütülmekte olan kazı ve kurtarma çalışmaları A Bölgesinde yoÄŸunlaÅŸtırılmış olup sonuçlandırma aÅŸamasına getirilmiÅŸtir.

Su tutma programı, B Bölgesindeki çalışmalar için daha uzun bir süre saÄŸlamaktadır.

C Bölgesi ise, A ve B Bölgelerinin toplamından oldukça daha geniÅŸ bir alan kapsamakta olup, A ve B Bölgelerinde yürütülmesi gereken acil kurtarma faaliyetlerinden farklı olarak, uzun yıllar içeren, kapsamlı ve entegre bir arkeolojik çalışmanın konusunu teÅŸkil etmektedir. Bu çalışma kapsamında kültürel mirası, bölgesel geliÅŸme çerçevesinde, turistik ve rekreatif geliÅŸime katmak ve bunu gelecek nesiller için korumak amaçlanmaktadır.

Toplantıda, ABD’de yerleÅŸik, kar amacı gütmeyen bir vakıf olan Packard Humanities Institute-PHI ile GAP BKÄ° arasında 07 Haziran 2000 tarihinde imzalanan ve ilk etapta A ve B Bölgelerindeki acil kurtarma çalışmalarının güçlendirilmesini amaçlayan Mutabakat Zaptı hakkında da bilgi verilmiÅ£ ve uygulamaya iliÅ£kin konular görüÅ£ülmüÅ£tür.

Mutabakat Zaptına göre, ilk etapta PHI tarafından saÄŸlanacak finansmanın boyutu 5 milyon $ olup, bununla A ve B Bölgesinde yapılacak çalışmalar GAP BKÄ°’nin koordinasyonunda, Kültür Bakanlığının yönetiminde yürütülecektir. Mutabakat Zaptı kapsamında, daha sonraki yıllarda, C Bölgesinde ve GAP bölgesindeki diÄŸer arkeolojik çalışmalarda da iÅŸbirliÄŸi öngörülmektedir. Projenin gelecek yıllardaki bütçesinin de benzer boyutlarda olabileceÄŸi ve doÄŸacak ilave ihtiyaçların da bu çerçevede ayrıca karşılanabileceÄŸi ifade edilmiÅŸtir. Bu kapsamda gerçekleÅŸtirilecek çalışmalar için, GAP BKÄ° ile Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel MüdürlüÄŸü arasında ve GAP BKÄ° ile Birecik Barajı ve Hidroelektrik Santralı Tesis ve Ä°ÅŸletme A.Åž. arasında alt protokollerin hazırlanmasına baÅŸlanmıştır.

Kamuoyuna saygıyla duyurulur.