T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı

GAP'ın Tarihçesi

 

GAP’IN TARİHÇESİ

Fırat - Dicle Havzası’ndaki geniş ovalardan oluşan Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak illeri yer almaktadır. Güneyde Suriye, Güneydoğu’da ise Irak'la sınırı bulunan Bölge'nin yüzölçümü 75.358 kilometrekare olup, ülkemizin toplam yüzölçümünün yüzde 9,7'sini oluşturmaktadır. Türkiye'de sulanabilir 8,5 milyon hektar arazinin yüzde 20'si, GAP Bölgesi'nde yer almaktadır.

Verimli Hilal veya Yukarı Mezopotamya olarak da adlandırılan Bölge, insanlık tarihinde medeniyetin beşiği olarak bilinmektedir. GAP Bölgesi, tarih boyunca Anadolu ve Mezopotamya toprakları arasında geçiş sağlayan bir köprü görevi görmüştür.

Türkiye'nin iki önemli akarsuyu olan Fırat ve Dicle nehirleri Doğu Anadolu Bölgesi'nden kaynaklanarak, sularını Basra Körfezi'ne boşaltır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Türkiye'nin diğer bölgelerine oranla daha az yağış almaktadır. Bu nedenle öncelikle Bölge'nin çok zengin su kaynaklarının enerji üretimi ve sulama amacıyla değerlendirilmesi ve bu arada düzensiz akışı olan Fırat ve Dicle nehir sularının dizginlenmesi düşünülmüştür.

 

1930’lar

Türkiye’nin sahip olduğu su kaynaklarından yararlanılması fikri Atatürk döneminde ortaya konmuş ve ilk adımlar atılmıştır.

1936

Elektrik İşleri Etüt İdaresi (EİEİ) kurulmuş; ülkenin sahip olduğu su kaynaklarından elektrik enerjisi üretilmesi için Keban Projesi ile ilgili keşif etütlerine başlanmış ve Fırat Nehri’nde incelemeler yapmak üzere Palu, Pertek, Keban Boğazı, Kömürhan, Karakaya ile Kemaliye’de birer rasat istasyonu kurulmuştur

1938

Keban Boğazı’nda jeolojik ve topografik etütler yapılmış; 1950-1960 yılları arasında Fırat ve Dicle üzerinde sondaj çalışmalarına ağırlık verilmiştir.

1954

Devlet Su İşleri (DSİ) Genel Müdürlüğü kurulmuş; Türkiye’de havza çalışmaları yapılması fikri oluşmuş ve ülke 25 havzaya ayrılarak etüt ve planlama faaliyetlerine başlanmıştır.

1961

Diyarbakır’da kurulan DSİ Fırat Planlama Amirliği’nce Fırat Havzası’nda su ve toprak kaynaklarının geliştirilmesiyle ilgili ilk çalışmalar yürütülmüştür.

1964

Fırat Havzası’nın sulama ve enerji potansiyelini belirleyen “Fırat Havzası İstikşaf Raporu” geliştirilmiştir.

1968

Aşağı Fırat Havzası’nda önerilen depolama tesisleri ve hidroelektrik santraller fizibilite aşamasında, sulama tesisleri de master plan aşamasında bir yerli-yabancı firmalar grubuna ihale edilmiş ve bu çalışmalar 1970 yılında tamamlanmıştır.

1969

Dicle Havzası için de aynı paralelde çalışmalar DSİ Diyarbakır Bölge Müdürlüğü’nce sürdürülmüştür.

1977

Fırat ve Dicle havzasında düşünülen projeler birleştirilerek “Güneydoğu Anadolu Projesi” olarak adlandırılması benimsenmiştir.

1986

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin entegre bölgesel planlama çerçevesinde ele alınması, yürütülmekte olan faaliyetlerin koordinasyonunun sağlanması ve yönlendirilmesi görevi Devlet Planlama Teşkilatı’na (DPT) verilmiştir.

1989

GAP’ı entegre ve çok sektörlü bir sosyo-ekonomik kalkınma projesi olarak ele almak amacı ile GAP Master Plan çalışması hazırlanmış; bu çalışma kapsamında, proje için muhtemel yönetim sistemleri ve alternatifleri de ele alınmıştır.

1989

Bölge’de yapılacak uygulamaların çok kapsamlı olması nedeniyle planlama, projelendirme, uygulama ve izleme-değerlendirme fonksiyonlarının bütünlük içinde gerçekleştirilmesini ve bölgesel kalkınmanın hızlandırılmasını sağlamak amacıyla, 6 Kasım 1989 tarih ve 20334 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan 388 sayılı Kanun Hükmünde Kararname (KHK) ile GAP Bölge Kalkınma İdaresi Teşkilatı kurulmuştur.

1998

Haziran 1998’de GAP’taki tüm yatırımların 2010 yılına kadar tamamlanması için Bakanlar Kurulu kararı alınmış ve gerekli koordinasyon ve planlama çalışmalarını yapma görevi GAP İdaresi’ne verilmiştir. İnsani gelişmeyi öncelikli hedef kabul eden GAP Bölge Kalkınma Planı (2002-2010) sürdürülebilir kalkınma yaklaşımı doğrultusunda ve çeşitli kesimlerden paydaşların etkin katılımıyla hazırlanmış; 06.11.2002 tarih ve 2002/48 sayılı Başbakanlık Genelgesi ile ilgili kurum ve kuruluşlara gönderilmiştir.

2007

GAP kapsamındaki yatırımlar gözden geçirilmiş, başta sulama olmak üzere temel altyapı yatırımlarının, ekonomik ve sosyal gelişmeyi sağlayacak eylem ve projelerin hızlandırılarak büyük bölümünün tamamlanması amacıyla 2008-2012 yıllarını kapsayan GAP Eylem Planı hazırlanmış ve 2008/11 sayılı Başbakanlık Genelgesi ile uygulamaya konulmuştur.

2013

GAP EP uygulamaları ile klasik anlamda GAP programı tamamlanmış olmakla birlikte yenilikçi, sürdürülebilir, ekonomik ve toplumsal gelişmeyi hızlandırıcı, istihdam artırıcı yeni programlarla Güneydoğu Anadolu Bölgesi kalkınma süreci devam etmektedir. Bu süreçte, öncelikle GAP EP kapsamında devam eden yatırımları tamamlamak, yapılan yatırımlarla doğan potansiyeli ekonomik, sosyal ve kültürel gelişimin hızlandırılması yönünde tam olarak kullanmak ve GAP’ı daha ileriye taşımak amacıyla GAP Eylem Planı 2014-2018 hazırlanmıştır.



© 2011 T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı.
Metunet.