T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı

GAP Bölgesinde Arazi Kullanımı

 

1. GAP TOPRAK KAYNAKLARIMIZ

1.1 GAP Bölgesinde Arazi Kullanımı

Ülkemizin tarımsal arazi potansiyelinin önemli bölümlerinden birini oluşturan Güneydoğu Anadolu Bölgesinde gerçekleştirilen Cumhuriyet tarihimizin en büyük entegre projesi olan GAP; Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak illerini içermektedir. Bölge Güneydoğu Toros Dağlarının güneyinde kalan Irak ve Suriye sınırları ile çevrili, az engebeli büyük düzlüklerden oluşmaktadır.

1. Arazi Varlığı

GAP Bölgesi’nin arazi varlığı yaklaşık 7.5 milyon hektar olup, bu alanın yaklaşık 3.1 milyon hektarı tarıma elverişli alanlardır. Bölgenin arazi varlığı ülkemiz arazi varlığının %9.6'sını oluşturmaktadır.

GAP Bölgesi'nde arazi kullanım kabiliyet sınıfları dağılımı Tablo 1 verilmiştir. Buna göre Bölgede işlemeli tarıma elverişli (I. II. ve III. Sınıf) arazi miktarı da toplam alanın % 33.2'si kadardır. Kısıtlı işlemeye uygun arazi (IV. Sınıf) de birlikte değerlendirildiğinde Bölge topraklarının % 42.3'ü tarıma elverişli görülmektedir. Mer'a ve ormana elverişli VI. ve VII. sınıf arazi miktarı ise Bölge arazilerinin % 54'ü civarındadır. Bu araziler genelde dik eğim, şiddetli erozyon, taşlılık, sığ kök bölgesi, kuraklık v.b. sorunlar içermektedir. GAP Bölgesi arazilerinin il bazında yetenek sınıflamaları Tablo 2'de, grafiksel olarak da Şekil 1'de verilmiştir.

Tablo 1. GAP Bölgesi Arazilerin Yetenek Sınıflamasına Göre Dağılımı

TARIMA UYGUN ARAZİLER

KULLANIM BİÇİMİ

ARAZİ YETENEK SINIFI

ALAN (Ha)

Oran (%)

İŞLEMELİ TARIMA UYGUN ARAZİ

I

946061

12.6

II

817703

10.9

III

712769

9.5

TOPLAM

2476533

33.2

KISITLI İŞLEMEYE UYGUN OLMAYAN ARAZİ

IV

694263

9.2

İŞLEMEYE UYGUN OLMAYAN ARAZİLER

V

1291

0.018

VI

880631

11.7

VII

3184472

42.3

TOPLAM

4066394

54.0

TARIMA UYGUN OLMAYAN ve DİĞER ARAZİLER

 

VIII

288410

3.8

GENEL TOPLAM

7525600

100.00

KHGM, Arazi Varlığı Envanter Çalışmalarından Sentezlenmiştir (2000).

Tablo 2. GAP Bölgesi Arazi Yetenek Sınıflarının İllere Göre Dağılımları

ARAZİ SINIFLARI

İLLER

ADIYAMAN

D.BAKIR

G.ANTEP

MARDİN

SİİRT

Ş.URFA

ŞIRNAK

BATMAN

KİLİS

GENEL TOPLAM

(ha)

%

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

I

25734

3

144146

15

66619

7

154733

16

9051

1

500660

53

21819

2

17570

2

5729

1

946061

12.6

II

540036

7

209237

25

90633

11

96435

12

17361

2

225905

28

63176

8

25632

3

35288

4

817703

10.9

III

71367

10

148150

21

61330

9

76828

11

33564

5

245759

34

34507

5

27887

4

13377

1

712769

9.5

IV

72324

10

199414

29

64192

9

51937

7

31012

5

194879

28

23585

3

37677

6

19243

3

694263

9.2

V

111

8

915

71

---

---

---

---

---

---

265

21

---

---

---

---

---

---

1291

---

VI

86007

10

233549

26

44768

5

134192

15

80134

9

134811

15

100980

11

46050

5

20140

4

880631

11.7

VII

418463

13

516157

16

290422

9

315154

10

414662

13

571604

18

374727

12

236962

7

46321

2

3184472

42.3

VIII

33357

11

58493

21

3848

1

26879

9

31514

11

28182

9

77095

27

29042

11

---

---

288410

3.8

TOPLAM

761399

10

1510061

20

621812

9

856158

11

671298

8

1902065

25

695889

9

420820

6

140098

2

7525600

100

Köy Hizmetleri arazi Varlığı Envanterlerinden sentezlenmiştir.

2. Jeolojik Yapı ve Büyük Toprak Gruplarının Dağlımı

Karacadağ (1 919 m) Volkan kütlesiyle ikiye ayrılan GAP bölgesinin doğusunda kalan kesimi, kuzeyden ve doğudan Toros yayı, batıdan Karacadağ ve güneyden Mardin Eşiği adı verilen geniş bir sırtla çevrilidir. Dicle Nehri, Diyarbakır ovasını baştan başa geçer ve Mardin Eşiğini yararak Irak'a ulaşır. Bölgenin Batı kesimi ise daha geniş ve alçak alanlar içerir. Akdeniz ikliminin etkisi altındadır ve bu yörenin sularını Fırat Nehri toplar.

Bölgede yaygın ana kaya bazalt ve kalkerdir. Bunların arasında serpantin, peridotit, ofiyolit, kil, mikaşist, andezit de bulunmaktadır.

Bölgenin özellikle "Verimli Ay" olarak isimlendirilen ve içinden İpek Yolu geçen Gaziantep, Diyarbakır ve Mardin illeri arasında kalan bölümü, kuzeydoğu ve doğudaki arazilere göre daha yumuşak bir topografyaya sahiptir.

Bölge'de iklim, topografya ve ana madde farklılıkları nedeniyle çeşitli büyük toprak gurupları oluşmuştur. Bölge topraklarının "Büyük Toprak Guruplarına Göre Dağılımı" Tablo 3'de sunulmuştur. Söz konusu Tabloda da görüleceği üzere ağırlıklı olarak Bölge topraklarının, % 37'si Kırmızımsı Kahverengi, % 28'i Kahverengi Orman, % 12'si Bazaltik ve % 11'i Kahverengi Büyük Toprak Gruplarından oluşmaktadır.

Güneydoğu Anadolu Bölgesi toprakları genellikle kireçli ana kayanın özelliklerini taşımaktadır. Bu nedenle Bölge topraklarının çoğunu Kırmızı Kahverengi Topraklar ve Kahverengi Toprakgrupları oluştururlar.

Bölge'de büyük toprak gruplarının illere göre dağılımı Şekil 2'de sunulmuştur.

3. Arazi Kullanım Şekli

Arazi kullanımı yönünden ülkemizin % 9.6'sını (7 525 600 ha) oluşturan GAP Bölgesinde 1966-71 yılları etütlerinin sentezi olan Türkiye Arazi Varlığı (1978) ve 1980'li yıllarda yapılan revize çalışmaları envanterlerine göre işlenen arazi toplamı, GAP alanının % 40.9'u iken 1988'de % 41.9'a ulaşmış, 2005 yılında ise % 40.8 olması öngörülmüştür (Tablo 4).

Tablo 3. GAP Bölgesi Büyük Toprak Gruplarının İllere Göre Dağılımı

BÜYÜK TOPRAK GRUPLARI

İLLER

ADIYAMAN

D.BAKIR

Ş.URFA

G.ANTEP

MARDİN

SİİRT

ŞIRNAK

BATMAN

KİLİS

GENEL TOPLAM

GENEL TOPLAM

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

Aluvyal Top.

2930

4

29328

40

7070

9

13438

18

4091

5

3068

4

5669

8

8542

12

---

---

74136

1

Kollüvyal Top

17737

7

21032

8

16246

7

115175

47

43278

18

3290

1

2518

1

9565

4

16487

7

245328

3

Kah. Top.

229165

30

197317

26

154684

20

25331

3

---

---

101648

13

28187

4

31054

4

---

---

767386

11

Kahverengi Orman Top.

89039

4

601072

30

11560

1

8449

0

343278

17

362668

18

328760

16

259079

14

---

---

2003955

28

Kireçsiz Kah.Orm. Top.

78141

26

251

0

---

---

65544

22

28337

9

67001

22

16639

5

29430

10

1777

6

303090

4

Kireçsiz Kah. Top.

69364

68

307508

---

---

---

366

0

---

---

7975

8

11657

11

12264

13

---

---

101626

1

Kırmızı Kah. Top.

219443

8

---

11

1260964

46

255318

9

367342

13

---

---

144460

5

39975

1

54246

7

2649256

37

Kırmızı Ak.Top.

---

---

---

---

---

---

48878

96

---

---

---

---

---

---

---

---

2180

4

51058

1

Kır. Kah. Ak.Top.

22223

72

---

---

---

---

8412

28

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

30635

0

Kestane Top.

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

21544

21

81115

79

---

---

---

---

102659

1

Gri Kah. Pod. Top.

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

25

100

---

---

25

0

Bazaltik Top.

---

---

295060

33

423359

48

73957

8

42967

5

---

---

---

---

1844

---

49230

6

886417

12

Diğer Araziler

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

310029

---

TOPLAM (*)

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

72215571

100

(1) Su Yüzeyleri, yerleşim alanları ve diğer
(*) Toplama diğer araziler alınmamıştır.
KHGM, İl Arazi Varlığı (1984-92-94-95-97) verilerinden alınmıştır.

Tablo 4. GAP Bölgesi - Arazi Kullanım Şekillerinde Değişimler

ARAZİ KULLANIMI

1978

1984

1991

2005

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

(ha)

(%)

1. İŞLENEN ARAZİ

3081170

40.9

3295548

43.8

3154974

41.9

3068526

40.8

Kuru Tarım

2628703

85.3

2705648

82.1

2584428

81.91

805317

26.24

Sulu Tarım

120740

3.9

231123

7.01

223127

7.07

1714150

55.86

Bağ-Bahçe

251627

8.2

188383

5.71

259825

8.23

354834

11.56

Özel Ürünler

80074

2.6

170311

5.17

87594

2.77

194225

6.32

2. ÇAYIR-MERA

2427229

32.3

2241587

29.8

2714780

36.1

2097519

27.9

Çayır

587

0.02

801

0.03

---

---

 

---

Mera

2426642

99.98

2240843

99.97

---

---

 

---

3. ORMAN ve FUNDALIK

1493327

19.8

1446378

19.2

1240005

16.5

1758422

23.3

Orman

60401

4.04

135280

9.35

53704

4.33

 

---

Fundalık

143327

95.95

1311078

90.64

1186301

95.66

 

 

4. YERLEŞİM ALANLARI

25561

0.3

31211

0.4

---

---

 

---

5. SU YÜZEYLERİ

20256

0.3

---

---

10406

1.4

187964

2.5

6. DİĞERLERİ

248174

3.3

---

---

311135

4.1

413169

5.5

GENEL TOPLAM

7525600

---

---

---

752600

---

7525600

---

(1) TOPRAKSU Genel Müdürlüğü, Türkiye Arazi Varlığı (1978)
(2) Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Arazi Varlığı Revize Çalışmaları (Adıyaman 1984, Diyarbakır 1994, Gaziantep 1992, Mardin 1997, Siirt 1997, Şanlıurfa 1995)
(3) GAP Bölgesi Ulaşım ve Altyapı Geliştirme Nihai Raporu, 1993



© 2011 T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı.
Metunet.