T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı

GAP Bölgesi'ndeki Sulama Sistemlerinin İşletme, Bakım ve Yönetimi Projesi

 

1. TOPRAK VE SU KAYNAKLARI PROJELERİ

1.1. GAP Bölgesi’ndeki Sulama Sistemlerinin İşletme, Bakım ve Yönetimi Projesi

PROJENİN GELİŞİMİ

Projenin Tanıtımı

Büyük yatırımlarla gerçekleştirilecek olan sulama projelerinden beklenen yararın sağlanabilmesi ve diğer sulama alanlarında karşılaşılan sorunlarla karşılaşılmaması için, sulama sistemlerinin işletme, bakım ve yönetiminde kullanılacak, yöre koşullarına en uygun işletme, bakım ve yönetim modelinin belirlenmesi ve uygulanması gerekmektedir. GAP Sulama Sistemlerinin İşletme, Bakım ve Yönetim Projesi bu amaçla başlatılmıştır.

GAP çiftçisinin eğitim seviyesinin düşüklüğü, bunun yanında sulama, sulama tesisleri, sulama teknolojileri ve sulu tarım yetiştiriciliği konularındaki bilgi ve deneyim eksikliğinden kaynaklanan eğitim ihtiyacı projenin ortaya çıkış nedenlerinden en önemlisidir. Diğer bir neden ise işletmeye açılacak olan sulama tesislerinin, bu tesislerden doğrudan fayda sağlayacak olan çiftçiler tarafından sahiplenilip korunması ve tesislerin işletme-bakım ve yönetimini devir alıp işletecek şekilde çiftçi organizasyonlarının oluşturulmasının gerekliliği konusunda GAP çiftçisinin bilgilendirilmesine ihtiyaç duyulmasıdır.

Kaldı ki, sulama projelerinin yapılabilirliğini sağlayan 'projeden yararlanacak çiftçilerin sosyal ve ekonomik yönden geliştirilmesi' temel hedefine ancak bu şekilde ulaşılabileceği de herkes tarafından bilinmektedir.

Proje, su yönetimi ve sulama tesislerinin işletme ve bakımını tabandan tavana örgütleyen Türkiye’de uygulanan ilk ve tek projedir. GAP İBY Projesi üç aşamadan oluşmaktadır.

  1. Tanımlama Aşaması (Nisan 1993 - Haziran 1994)
  2. Uygulama Aşaması (Ekim 1997)
  3. İzleme ve Değerlendirme Aşaması (Ekim 1997)

Projenin tanımlama safhası olan 1993-1994 yıllarını kapsayan bu ilk dönemde ilgili kurumların katılımıyla gerçekleştirilen çalışma toplantıları sonucunda ;

  • Bölgeye uygun bir işletme, bakım ve yönetim modeli seçilmiş,
  • Sulama sistemlerinin işletme, bakım ve yönetimi, hidrolik modelleme, drenaj ihtiyacının tespiti, su ücreti, çiftlik bütçesi, sulama yönetimine çiftçi katılımı gibi konuları kapsayan 23 adet Teknik Tartışma Raporu ve 3 adet El Kitabı hazırlamıştır.

Projeye 1994 - 1997 yılları arasında ara verilmiş olup 1997 Ekim ayında tekrar başlamıştır. GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığınca finanse edilen ve yürütülen GAP İBY Projesi kapsamında, proje ile ilgili kuruluşların temsilcilerinin katımıyla Ankara’da bir yönlendirme komitesi, bölgede (Şanlıurfa) ise bir kontrol ünitesi oluşturulmuştur. Bu birimler, proje kapsamında yapılan faaliyetlerin değerlendirilmesi ve yönlendirilmesi amacıyla belirli aralıklarla toplanmış ve proje ile ilgili kararlar almıştır.

Projenin ikinci kısmında 13 Ziraat Mühendisi istihdam edilmiş ve bu personel belirlenen pilot alanlarda iş tanımına uygun faaliyetlerde görev almışlardır. Halcrow-Dolsar ortak girişiminin çalışmaları Ocak 2000’de tamamlanmıştır.

İdaremiz tarafından yürütülmekte olan GAP Sulama Sistemlerinin İşletme, Bakım ve Yönetim Projesi yukarıda belirttiğimiz amaçlarla proje faaliyetlerinin gerçekleştirildiği, Şanlıurfa merkez olmak üzere, Diyarbakır ve Batman ili olmak üzere 3 ayrı ofisi bulunmaktadır.

Proje Öncesi Türkiye ve GAP'ta Durum

GAP İBY Projesi ile GAP sulama projeleri sonucu oluşacak sulu tarım için yönetim sistemlerinin geliştirilmesini esas almaktadır. Esasında GAP İBY Projesinin ortaya çıkış nedeni bir bakıma sulama şebekelerinin devir gerekçeleri ve sonuçları ile Sulama Birliklerinin yasal eksikliklerden dolayı yaşadığı sorunlarla paralellik teşkil etmektedir.

Devir İşlemlerinin Gerekçeleri ve Sonuçları :

  • DSİ tarafından inşa edilip işletmeye açılan sulama alanlarının yıldan yıla artış göstermesine karşılık emekli olan veya işten ayrılan DSİ işletme personellerinin yerine yeni elemanların alınamaması suyun iletim ve dağıtım hizmetlerinin yürütülmesinde DSİ’yi giderek etkisiz hale getirmeye başlamıştır.
  • Devlet tarafından ödeneklerde yapılan kısıtlamalar tesislerin işletme ve bakım-onarım ihtiyaçlarının yeterince karşılanamaması sonucunu doğurmuştur.
  • Her yıl DSİ tarafından tesislere yapılan harcamaları karşılayacak düzeyde hazırlanan ücret tarifeleri Bakanlar Kurulunda sübvansiyon aracı olarak kullanılması nedeni ile ciddi kesintilere uğratıldığından giderek tesislerin işletme-bakım harcamaları karşılanamaz duruma gelmiştir.
   
   
  • Yasal bosluklar nedeniyle tahakkuka bağlanan ücretlerin tahsilatı yıldan yıla azalmaya başlamıştır.
  • Politik ve idari etmenler adil ve tarafsız hizmet üretimini engellemeye başlamıştır.
  • Tarımsal üretimde verimliliği artırmak amacıyla çiftçilerin faydalanması için inşa edilen sulama tesislerinin faydalananlar tarafından sahiplenilmesi ve işletilmesi gerektiği gerçeği hemen herkes tarafından kabul edilir hale gelmiştir.
  • Mevcut sulama birliklerinin çalışmaları devlet işletmeciliğine oranla çiftçi organizasyonlarının daha adil, tarafsız ve ekonomik bir işletmecilik yapabileceklerinin kanıtlanması açısından güzel örnekler oluşturmuştur.

Yasal Eksiklikler Nedeniyle Sulama Birliklerinin Yaşadığı Sorunlar :

  • Çalışmaların bir iş programına bağlanamaması ve disipline edilememesi,
  • Sulamanın öneminin yeterince iyi kavranmamış olması ve sulama yönetimi konusunda ciddi bilgi eksikliği yaşanması,
  • Sulama alanının gerçek bitki su ihtiyacının hesaplanmaması ve suyun ölçülü ve planlı bir şekilde etkin kullanılmasına özen gösterilmemesi,
  • Sulamaya alınan, tahliyeye giden suların düzenli bir şekilde izlenip değerlendirilmemesi ve kayıt sistemi eksikliği,
  • Tesislerin her zaman hizmete hazır durumda tutulması gerektiği bilincinin yerleşmemiş olması ve bunun sonucu olarak tesislerin bakım-onarımına yeterli ödenek ayrılmaması veya ayrılan ödeneğin yerinde kullanılmaması,
  • Sağlıklı ve gerçekçi bir bütçe hazırlanmaması,
  • Birlik Başkanı, Meclis ve Encümen üyelikleri seçimine katılabileceklerle ilgili belli esaslar konulmamış olması,
  • Sulama Birliklerinin Genel Sekreter dışında nitelikli personel çalıştırmaması ve çalıştırılacak personel sayısına ve niteliğine limit getirilmemesi,
  • Personel alımında, çalıştırılmasında ve işten çıkartılmasında Birlik Başkanına göre değişen keyfilikler yaşanması,
  • Aynı keyfiliğin; sulama düzenini bozan, tesislere zarar veren, borcunu ödemeyen veya birliğe olan yükümlülüklerini yerine getirmeyen çiftçilerin cezalandırılıp cezalandırılmaması konularında da devam ettirilmesi,
  • Katılımcılık anlayışının yerleşmemiş olması, sulayıcıların yetki ve sorumluluk taşıyan bireyler olarak aktif bir şekilde sulama yönetimine katılmak yerine her hizmeti birlik başkanı veya genel sekreterinden beklemeyi tercih etmesi, hak aramak veya hesap sormak yerine verilen hizmetle yetinmesi.

Proje Çalışma Konuları

1. Sulama Tesislerinin işletme-bakım ve yönetimi :

Bu konu başlığı altında iki farklı alanda iki değişik çalışma yürütülmektedir. Bunlardan birincisi yakın gelecekte işletmeye açılacak alanlarda çiftçilerin, GAP-İBY modeli gereği katılımcılık anlayışıyla tabandan tavana doğru demokratik bir şekilde çiftçi organizasyonlarını kurmalarına katkıda bulunmak ve bu süreç içerisinde kendileriyle birebir çalışarak bilgi,deneyim ve özgüven kazanmalarını sağlamak.

İkincisi, işletmeye açılmış alanlarda sulama birliklerini idari,ekonomik ve teknik anlamda geliştirip güçlendirmektir. Bu amaçla yapılan çalışmalar aşağıda özetlenmiştir.

  • Sulamaya yeni açılmış alanlarda ; çiftçilerin bitki yetiştiriciliği ve sulama konularındaki bilgi, beceri ve alışkanlıklarının belirlenmesi , ihtiyaç ve beklentilerinin tespit edilmesi amacıyla durum analizi çalışmalarının yapılması ve bu doğrultuda bir faaliyet planının oluşturulması,
  • Sulama birlikleri işletme personelinin ve sulayıcıların tesislerin işletme-bakım ve yönetimi konusunda eğitilmesi,
  • Sulama tesislerinin her zaman hizmete hazır durumda bulundurulacak şekilde bakım-onarım ihtiyaçlarının giderilmesi gerektiği bilincini yerleştirilmesi,
  • Sulama Birliği üyesi çiftçilerin her hizmeti Birlik Başkanı veya Genel Sekreterinden beklemek yerine, sorumluluk ve yetki taşıyan bireyler olarak aktif bir şekilde sulama yönetimine dahil edilmelerinin sağlanması suretiyle tesislerin faydalananlardan tarafından sahiplenilip korunmasına katkıda bulunulması,
  • Su kullanımında tasarruf sağlanması ve böylelikle sulamanın tarım arazilerine ve çevreye olabilecek zararlarının minimize edilmesi,
  • Çalışılan pilot alanlara ve sulama sistemlerine ait güvenilir veri toplanması,
  • Tesislerin işletme şematiklerinin çıkartılması,
  • Sisteme giren ve çıkan su miktarlarının ölçümlenerek izlenmesi ve kayıt altına alınması gerektiği alışkanlığının kazandırılması ve bu amaçla akım izleme formlarının geliştirilmesi,
  • Sulanan alanın bitki deseninin çıkartılması ve bitki su ihtiyaçlarının hesaplanması,
  • Planlı su dağıtım programlarının (sulama zaman planlamalarının) hazırlanması, ölçülü ve planlı su kullanımının alışkanlığının yerleştirilmesi,
  • Sulama suyuna ve tesislere yapılacak keyfi müdahalelerin önlenmesi,tahsilat oranının artırılması amacına yönelik olarak 'İşletme-Bakım ve Ceza Yönetmeliği' hazırlanması,

2. Sulu Tarım Yetiştiriciliği ve Eğitim Çalışmalarının Amacı

  • Hizmet içi eğitimlerle ihtiyaç duyulan konularda daha iyi hizmet verebilmek için çeşitli konularda eğitimlerin organize edilmesi,
  • Çiftçilerimizin demonstrasyon alanlarında uygulamalı olarak sulama teknolojileri ve sulu tarım yetiştiriciliği konularında eğitilmesi,
  • Modern(basınçlı) sulama sistemlerinin tanıtılması, benimsetilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılması suretiyle su kullanımında tasarruf sağlanması,
  • Su ve toprak kaynaklarımızın korunması ve randımanlı kullanılması suretiyle tarımsal üretimde sürdürülebilirliğin sağlanması,
  • İdaremizce Çukurova, Harran ve Dicle Üniversitelerine yaptırılan araştırmalar sonucu, GAP Bölgesinde yetiştiriciliği uygun bulunan bitki türlerinin çiftçiye tanıtılması suretiyle, çiftçilerin tarımsal üretimde verimliliği artıran, birim alandan alınan geliri yükselten pamuğa alternatif değişik ürün yetiştiriciliğine özendirilmesi ve II. ürün yetiştiriciliğinin teşvik edilmesi

Proje Amaçları

  • Sulama tesislerinin işletme-bakımını yapacak kurumsal yapının oluşturulması için model belirlenmesi. Belirlenen modelin pilot alanlarda test edildikten sonra, yeni açılacak GAP sulama projelerinde uygulanması,
  • Su tasarrufuna yönelik sulama teknolojisinin geliştirilmesi ve çiftçi tarlalarında uygulanması için demonstrasyonlar kurulması ve uygulanması sırasında yapılan faaliyetlerin izlemesi, değerlendirilmesi, aksayan konuların belirlenerek gereken önlemlerin alınması,
  • Sulama ve sulu tarım konularında çiftçi eğitimi,
  • Sürdürülebilir tarım için su ve toprağın korunması, çevreye olan zararlı etkilerin azaltılması için gereken önlemlerin belirlenmesi,
  • Sulu tarımda geliri yükseltecek, su tasarrufunu sağlayacak, toprağı boş bırakmayacak bitki münavebesinin uygulamaya konulması,
  • İşletme, bakım ve sulama tesislerini işletecek kurumun kurulması sırasında izlenecek yolu gösterecek rehber, el kitapları ve teknik talimatların hazırlanması,
  • Sulama tesislerini işletecek kurum için gerekli olan yasa, yönetmelik ve devir sözleşmelerinin hazırlanması,
  • Uygulama sonuçlarının GAP Bölgesinde yaygınlaştırılması için gerekli önerilerin ortaya konması.

Önerilecek modelin hedefleri su kullanma randımanının maksimuma çıkarılması (ölçülü su, hacimsel su ücreti, planlı su dağıtımı, etkin bir izleme ve değerlendirme), gelirin maksimuma çıkarılması (eğitim ve yayım), yönetim, işletme ve bakım masraflarının minimum düzeye indirilmesi, olumsuz çevresel etkilerin (drenaj, erozyon, tuzlanma, sağlık v.b) en alt düzeye indirilmesi, fiziki performansın korunması ve geliştirilmesi (çiftçilerin sorumluluk ve sahip çıkma duygusunun geliştirilmesi) ile sürekliliğin sağlanması ayrıca uygulanabilir ve esnek olmasıdır. Model uzun vadede tesis yatırım maliyetlerinin geri ödenmesi ve elde edilecek gelirin diğer sulama yatırımlarına yönlendirilmesini de içermektedir.

1994 - 1997 Yılları Arasındaki Gelişmeler

Projenin Tanımlama aşamasının sona ermesi ile Uygulama ve İzleme-Değerlendirme aşamalarının başlaması arasındaki süre içinde GAP alanında meydana gelen gelişmeler ;

1995 yılında Urfa Tünelleri vasıtasıyla Şanlıurfa-Harran Ovasında 30 000 ha alan sulamaya açılmış ve bu alan her yıl artarak 1998 yılında 89 000 ha alan sulanmış ve 1999 da 105 000 - 110 000 ha, 2002 yılı itibariyle 118 582 ha alanın sulanması DSİ tarafından yapılmıştır.

Şanlıurfa-Harran Ovaları sulamaları; sulama başlamadan önce DSİ tarafından kurulan sulama birliklerine devredilmiştir. Bu süreç içerisinde 1995 yılında Harran Ovasında 11 tane Sulama Birliği kurulmuştur. Bu birlikler suyu kullanacak çiftçiler tarafından katılımcı bir yaklaşımla kurulmamış, aksine yukarıdan aşağıya Valilik tarafından köy muhtarlarına ve onların seçtiği temsilcilere kurdurulmuştur. Halen Harran Ovasında 19 adet sulama birliği faaliyet göstermektedir.

Ovanın hemen hemen tamamında (% 92) pamuk tarımı yapılmaktadır. Bölgenin genelinde pamuk tarımı ağırlık kazanmıştır. Meyvecilik, diğer endüstri bitkileri ve yem bitkileri tarımı hemen hiç yapılmamakta sadece çoğunluğu aile ihtiyacı için olmak üzere çok küçük bir alanda sebze yetiştirilmektedir.

Bu işlemler yapılıp her bir tersiyer, yedek ve ana kanal için gerekli debi saptanamaz ise iyi bir sulama işletmesi ve planlı su dağıtımı yapılamamış olur. Bu tür bir planlamayı kapsayan çalışmalar GAP İBY Projesi tarafından yapılmıştır.

GAP İBY Projesinin Uygulama Ve İzleme Değerlendirme Aşaması

Projenin yeni safhasında GAP İdaresi ile DSİ Genel Müdürlüğü arasında işbirliği protokolü imzalanmış ve Ekim 1997’de tekrar başlayan GAP İBY Projesi mevcut durum dikkate alınarak revize edilmiştir. DSİ’nin önerileri doğrultusunda iki pilot alan seçilerek, faaliyetleri şu şekilde belirlemiştir.

  • Daha önce kurulmuş olan mevcut bir sulama birliğinde planlı ve etkin su dağıtımına yönelik eğitim ve yayım hizmetlerinin yürütülmesi ile demonstrasyonlar kurulması, sulu tarım ve sulama konusunda çiftçi eğitimi, mevcut sulama birliği yönetiminin güçlendirilmesi,
  • Henüz sulamaya açılmamış bir sahada sulama tesislerini işletecek, bakım ve onarımını yapacak bir örgütün kurulması, planlı su dağıtımı, etkin su dağıtımına yönelik eğitim ve yayım hizmetlerinin yürütülmesi, sulu tarım ve sulama konusunda çiftçi eğitimi ile demonstrasyonların kurulması, uygulamaların izlenip değerlendirilerek GAP Bölgesi’ndeki diğer alanlarda uygulanabilecek çalışmaların önerilmesi.

Buna bağlı olarak Fırat Sulama Birliği I. Pilot Alan, Kayacık Sulama Projesi II. Pilot Alan ve Dicle Kralkızı Sağ Sahil Pompaj Sulama Alanı III. Pilot Alan olarak seçilmiştir. Bu alanlardaki faaliyetler ;

Fırat Sulama Birliği (I. Pilot Alan)

Fırat Sulama Birliği Şanlıurfa il merkezinin hemen güneyinde bulunmakta olup deniz seviyesinden yüksekliği yaklaşık 450 m’dir. Fırat Sulama Birliği alanı net 78 410 da ve bunun 64 724 da sulu ve 583 da kuru tarım arazisine sahiptir. 40 m3/s kapasitesi olan ve Harran Ovası’nda 50 000 ha net sulama alanına su temin eden Urfa Ana Kanal sisteminin başlangıcındadır.

 

 

 

  • Tersiyer ve tarla içi su yönetimi,
  • Altyapı rehabilitasyonu ve bakım programı,
  • Eğitim,
  • Su etkinliği ve agronomik verilerin izlenmesi,
  • Sulama birliğinin kurumsal yapısının iyileştirilmesi, yasal durumu, transfer anlaşmaları kapsamındaki akdi yükümlülükleri ve su haklarının irdelenmesi,
  • Su yönetiminin iyileştirilmesi için teknik ve idari önlemlerin uygulamaya konulması,
  • Sulama Birliği başkanı, encümeni ve meclisi için eğitim programlarının düzenlenmesi,
  • Genel sekreter ve su dağıtıcıları için teorik ve uygulamalı eğitim yapılması,
  • Yasal eksiklerin belirlenmesi, yasa, tüzük ve devir sözleşmesi için önerilerin yapılması,
  • Sulama birliği alanında bulunan tesislerin envanterinin çıkarılması,
  • Sulama suyu ücretlerinin belirlenmesi için stratejilerin geliştirilmesi ve sulama suyu ücreti toplanması için yaklaşımların uygulamaya konması,
  • Kanallara şablon eşel uygulanması,
  • Sulama suyu yönetimi için sulama alanındaki bitki deseninin tespiti ve sulama suyu planlaması yapılması,
  • Tüm sulama birliği alanında kanallara alınan ve drenaja giden suyun ölçülerek gerçek sulama randımanının belirlenmesi,
  • Saha personelinin akım ölçüm tekniği konusunda eğitimi,
  • Tersiyer su yönetim deneme sonuçları, çiftçi seviyesine kadar kontrollü su dağıtımının pik mevsimdeki su kullanımında % 11’lik bir tasarruf sağlandığı ve çiftçiler tarafından oldukça olumlu karşılandığını göstermiştir,
  • Akım ölçümü için kalibreli kanalet metodunun kullanılması tatminkar olmuş ve su dağıtıcıları tarafından anlaşılmıştır,
  • Pik sulama mevsimi olan Temmuz ve Ağustosta genel su kullanım randımanı kabul edilebilir seviyede (% 80 - 86) olup, diğer zamanlarda % 50 - 60’a kadar düşmüştür. Geceleri sulama randımanı gündüze göre çok daha düşük olup kanalet sistemlerinin sonundan drenaj sistemine giden akımlar büyük bir artış kaydetmektedir,
  • Üç adet tersiyer kanal sisteminde her çiftçi tarlasına verilen suyun tam ölçüm ve planlı su dağıtımının uygulanması.

Bilindiği gibi devir öncesi DSİ tarafından ve devir sonrası sulama birlikleri tarafından "çiftçi isteklerine dayalı bir planlı su dağıtımı" yapılmaktadır. Burada uygulanan pilot çalışmalarda ise ilk kez, yörenin toprak, bitki, ilkim, sulama sistemi ve su kaynağı özelliklerine dayalı bir planlı su dağıtımı yapılmıştır.

 

 

 

 

 

 

Proje kapsamında çiftçi tarlalarında demonstrasyonlar kurularak farklı sulama sistem uygulamaları yapılmıştır. Projenin uygulandığı 1998-1999 yıllarında toplam alanı 200 da olan 13 damla sulama ve 99 da alanda 11 kapaklı boru (gated pipe) kurmuştur. Sulayıcılara kredili teçhizat sağlanmış ve yatırımın maliyetinin P’si projeden ödenmiştir. Damla ve kapaklı boru demonstrasyonlarının her ikisi için de pamuk bitki deseninde yoğun olarak yer almış, geriye kalan ürünleri ise domates, biber patlıcan, karpuz, kavun ve taze soğan oluşturmuştur. İkinci ürün olarak kavun ve yeşil soğan ekimi gerçekleşmiş ve başarılı sonuçlar alınmıştır. Harran Ovasında 8 çiftçi yeşil gübre olarak kışlık fiğ ekimi uygulaması yapmıştır. Araziye 30, 60. ve 90 cm derinliklerinde yerleştirilen toprak tansiyometreleriyle izlenerek sulama zamanı planlaması yapılmıştır.

 

 

 

Seçilen demonstrasyon alanlarında lazer kontrollü bıçak kullanılarak 40 da alanda arazi tesviyesini gerçekleştirilmiştir. Bu uygulama Harran Ovasında ilk defa yapılmış ve son derece olumlu sonuç alınmıştır. KHGM tarafından 550 da alanda kaba tesviye yapılmış ve demonstrasyonların kurulması için hazır hale getirilmiştir. Kapaklı karık sulama sistemlerinin kurulacağı alanlarda lazer kontrollü tesviye aleti kullanılarak 54 da alanda ince tesviye yapılmıştır. Su ücretlerinin hacim esasına göre tespiti önerilmiştir.

GAP İBY Projesi başlatıldıktan kısa bir süre sonra GAP BKİ tarafından 7 adet Ziraat Mühendisi, Grup Oluşturma Görevlisi olarak GAP İBY ekibiyle birlikte çalışmak üzere görevlendirilmiş, bu sayı daha sonra 13’e çıkarılmıştır. Bu elemanlara düzenli bir hizmet içi eğitim verilmiştir. Bu eğitime Şubat 1998’den sonra Tarım İl Müdürlüğü ve Tarım Reformu elemanları ve sulama birlik genel sekreterleri katılmış ve kurs yaklaşık iki ay devam etmiştir.

Şanlıurfa’da bulunan Sulama Birlikleri ve Tarım İl Müdürlüğü teknik elemanları başta olmak üzere diğer tarımla ilgili kuruluşların temsilcilerinin "Eğiticilerin Eğitimi" kapsamında sulu tarım agronomisi ve sulama sistemlerinin işletme, bakım ve yönetimi konusunda eğitimleri yapılmıştır.

Fırat Sulama Birliği alanındaki 16 köyde bilgilendirme toplantıları düzenlenerek çiftçilere sulama, sulu tarım agronomisi, GAP İBY Projesi’nin amaçları, yapılacak demonstrasyonlar hakkında bilgiler verilmiş ve demonstrasyonlara gönüllü olarak katılmaları istenmiştir. Çiftçiler daha sonra Adana-Ceyhan, Misis Pompaj ve Silifke Sulama Proje alanlarına götürülmüş, Çukurova’da yapılan sebze tarımı, damla sulama, örtü altı sebze yetiştirilmesi ve sera uygulamaları yerinde gösterilmiştir.

Sulama sezonu içerisinde çiftçilere uygulamalı eğitim yapılmış tansiyometre kullanımı, sulama suyu ile birlikte gübre verilmesi (fertigasyon), damla sulama ekipmanlarının muhafazası, laterallerin asit ile yıkanması, bitki koruma gibi konularda bilgi verilmiş ve bir çok faaliyet çiftçi ile birlikte yapılmıştır. Bu çalışmalar sırasında gerekli hallerde ilgili kamu kurum ve kuruluşundan teknik destek alınmış ve uzmanların bilgilerinden yaralanılmıştır.

Kayacık Sulama Projesi

Gaziantep ili, Oğuzeli ilçesi ile Kilis ili Elbeyli ilçelerini kapsayan proje, başlangıçta 13 374 ha net alana sulama hizmeti verecek iken, yapılan revizyon ile Doğanpınar Barajı devreye sokularak 20 000 ha arazinin sulanması planlanmıştır. 2000 yılında sulamaya açılacağı belirtilen Kayacık Projesi 2005 yılı itibari ile hala tamamlanamamıştır. Kayacık Sulama Projesi alanı ilk aşamada, Demirkonak, Asmacık, Üçdamlar, Ermiş ve Çaybeyi köyleri ve bunların alt yerleşimlerine ait yaklaşık 3 500 ha arazi sulamaya açılacağından, ilk örgütlenme çalışmasının bu alanda yapılmasına karar verilmiştir. DSİ, TKİB, KHGM ve GAP-BKİ personeli projeye yardım sağlamıştır.

İBY stratejilerinin başlıca bileşenlerinden bir tanesi kendi sulama tesislerinin işletme, bakım ve yönetimini yürütebilecek kurumsal yapılarının tabandan tavana kurulması ve bu yapının finansal, teknik kurumsal ve siyasal sürdürülebilirliğini sağlamaktır.

Teknik ziyaretler Kasım 1998’de başlamış ve arazi sahiplerine program hakkında bilgi vermek amacıyla köylerin her birinde ve alt yerleşim yerlerinde bir broşürle destek verilen bir Bilgilendirme Kampanyası yürütülmüş ve arazi sahipleri ile potansiyel kullanıcılar bu toplantılara davet edilmiştir. Toplantıların esas amacı GAP İBY Projesinin ana kural ve bileşenlerinin açıklanması, ilgili kurum ve teşkilatların temsilcilerinin tam olarak hedef gruba tanıtılması olmuştur.

2000 yılında sulamaya açılacağı belirtilen Kayacık Projesi ilk etabında ön etütler tamamlanmıştır. Kayacık Sulaması Sosyo-Ekonomik Durum ve Temel Arazi Etüdü Raporunun hazırlanması amaçlı anket çalışmaları yapılmıştır. Aynı alanda, sulama başlamadan önce arazisi olan çiftçilerle arazi toplulaştırmasının önemi ve gerekliliği konularında bilgi verilmiştir. Toplulaştırma için imza toplanmış, ilgili kuruluşlarla işbirliği yapılarak toplulaştırmanın sulama suyu gelmeden önce başlamasına katkı sağlanmıştır. Böylece uygulama safhasından önce hem çiftçilerin hem de ilgili kuruluşların sürece katılımı sağlanmıştır.

Çiftçilerden seçilen bir grup Adana, Ceyhan, Mersin, Erdemli, Silifke Sulama Proje alanlarına götürülerek, sulama birlikleri, sulama kooperatifleri ziyaret edilerek sulama tesislerini işleten mevcut kurumlar incelenmiş ve çiftçilerin kurulacak sulama organizasyonu konusunda bilgi sahibi olmaları sağlanmıştır. Gezi sırasında çiftçiler birim alandan elde edilen gelirin yüksekliği karşısında etkilenerek çoğu sulama suyu araziye verildiğinde gördüklerini uygulamak istemişlerdir.

Çiftçilerin, sulama projesini sahiplenmelerini sağlamak amaçlı ülkemizde ilk defa gerçekleştirilen "Tasarım Komiteleri" köy bazında oluşturulmuştur. Tasarım Komiteleri köylerdeki çiftçiler tarafından seçilmiş, köy ve mezranın her birinden en az bir kişinin katılımı ile meydana getirilmiştir.

Projesi kapsamında beş safhalı bir Katılımcı Proje Geliştirme Programı düzenlenmiş ve bu program Kayacık Pilot Alanında kısmen arazi testinden geçirilmiştir. Bu programın aşamaları :

I. Safha : Hazırlık ve Veri Toplama

1. Adım: Ön İnceleme ve İlk Ziyaretler
2. Adım: Toplum Bilgilendirme Kampanyası
3. Adım: Temel Arazi Etüdü

II. Safha : Planlama ve Dizayn Süreci

4. Adım: Tarımsal Üretim Durumlarının Değerlendirilmesi
5. Adım: Dizayn Komitelerinin Oluşturulması ve Eğitilmesi
6. Adım: Katılımcı Dizayn Süreci
7. Adım: Sistem Tertip Anlaşması
8. Adım: Detaylı Sistem Dizaynı

III. Safha : Grup Oluşturma

9. Adım: Sulama Grubu Üyelerinin Tanımlanması ve Mobilizasyonu
10. Adım: Sulama Gruplarının Oluşturulması
11. Adım: Sulama Yönetim Organizasyonlarının Tanıtılması ve Hazırlanması
12. Adım: Sulama Yönetim Organizasyonunun Oluşturulması
13. Adım: Proje Anlaşmasının Hazırlanması ve İmzalanması

IV. Safha: İzleme

14. Adım: Sulama Yönetim Organizasyonunun Kurumsal Yönden Güçlendirilmesi
15. Adım: Sulama Yönetim Organizasyonu ve Sulama Gruplarının İşletme Kapasitesinin Güçlendirilmesi
16. Adım: İnşaat Komitesinin Oluşturulması ve Eğitimi
17. Adım: Sistemin İnşası
18. Adım: Hizmet Anlaşmalarının Yapılması
19. Adım. Son İnceleme ve İşletme ve Bakım Sorumluluğunun Devri

V. Safha: İzleme

20. Adım: Destek Programının İzlenmesi

Ülkemizde çeşitli nedenlerden kaynaklanan sebepler sonucu, sulama yatırımları dahil devlet yatırımlarının pek çoğu planlandığı zaman içerisinde bitirilememektedir. Diğer yandan projenin, planlama ve uygulama safhaları arasında geçen bu uzun zaman dilimi içerisinde değişen koşullara bağlı olarak, projede zorunlu olarak bazı değişiklikler yapılması gerekmiştir.

Bunun yanı sıra hiçbir kamu kuruluşunun ve çalışanının köylerin sorun ve ihtiyaçlarını o köyde yaşayan insanlardan daha iyi bilebilmesinin mümkün olmamasına karşın yatırımların planlama ve özellikle de uygulama aşamalarında bu tesislerden yararlanacak olan insanların görüş ve önerilerinin dikkate alınması ihmal edilmektedir.

Bu olumsuzlukların doğal bir sonucu olarak, inşaatı tamamlanan tesislerin kullanıcı konumundaki insanlar tarafından benimsenip, sahiplenmesinde ve gönüllülük ilkesi doğrultusunda yönetim sorumluluğunun alınmak istenmesinde bazı sıkıntılar yaşanmaktadır. Bir Sulama Birliği kurma süreci tasarım safhasında başlamalı ve sistemin devredilmesini izleyen en az iki sulama mevsimi süresince devam etmelidir. Tam süreç en az beş yıl olacaktır.

Proje geliştirme programının amacı DSİ, KHGM veya diğer bir kurum tarafından inşa edilmiş sulama drenaj ve yardımcı tesislerin planlama, dizayn, inşaat, işletme ve bakımına toplumların katılması ile sürekliliği olan bir sulama geliştirme programını uygulamaktır.

Program ilerde sulayıcıların bir sulama projesinin proje tasarım ve geliştirme sürecinde tam olarak katılmalarını sağlayarak işletme ve bakımını geliştirecek bir unsur olan projenin sahipliği kavramının toplum tarafından benimsenmesini planlamaktır. Süreç proje aşamasında başlar ve sulama yönetim organizasyonunun gerekli süreci tam olarak benimsenmesi ve becerilerin gelişmesi sağlanıncaya kadar uygulama safhasında devam etmelidir. Süreç kurumların işbirliğine, toplumu geliştirme ve sulama yönetim uzmanlarının uzun vadeli katılımına ihtiyaç duymaktadır.

Proje geliştirme programı, proje üyelerinin şu işlemleri yerine getirmesini gerektirir ;

  • Planlama tasarımına katılmak,
  • İnşaata nezaret etmek,
  • Sulama yönetim organizasyonunu oluşturmak,
  • Sulama, drenaj ve yardımcı tesislerin işletme ve bakımı devralmak,
  • GAP İBY Projesi 31 Ocak 2000 tarihinde resmi olarak tamamlanmış, proje kapsamında 55 adet rapor , üç adet rehber ve el kitabı ile bir sonuç raporu hazırlanmıştır.

GAP İBY Projesinin tamamlanmasından sonra, bölgenin projenin devamına olan ihtiyacı göz önüne alınarak, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı ile DSİ Genel Müdürlüğü arasında görüşmeler yapılarak Haziran 2000 tarihinde bir protokol imzalanmış ve yeni projeye başlanmıştır. Bu protokol uyarınca, iki yıl boyunca yürütülecek projenin finansmanı GAP BKİ tarafından sağlanacaktır.

1993 - 2000 yılları arasında yürütülen GAP-İBY Projesinin devamı niteliğinde olan ve Haziran 2000 tarihinde başlayan yeni proje de, Harran Ovasında pilot alan olarak seçilen Fırat, Tahılalan ve Reha Sulama Birliklerinde sulama sistemlerinin işletme, bakım, etkin su kullanımı, demonstrasyonlar, eğitim, izleme ve değerlendirme, yönetim yapısının iyileştirilmesi konusunda çalışmalar yapılmaktadır. Diğer pilot alan olan Kayacık Sulamasında ise daha önce başlanan sulama birliği oluşturma (örgütleme) ve eğitim çalışmalarına, alanın sulamaya açılacağı tarihe bağlı olarak devam edilmektedir.

DSİ ile yapılan protokol 2001 yılında sona ermiştir. Proje bu tarihten itibaren GAP BKİ tarafından yürütülmekte ve çalışmaları proje ekibi devam ettirmektedir. Projenin Batman, Diyarbakır ve Şanlıurfa’da olmak üzere üç ofisi bulunmaktadır. Halihazırda proje çalışmaları Batman, Diyarbakır, Gaziantep ve Şanlıurfa illerinde belirlenen 5 pilot sulama alanında yürütülmektedir.

Çalışılan Pilot Alanlar ve Gerçekleşmeler ;

1. Batman Sol Sahil Sulama Alanı / Batman

Batman Barajı bünyesinde yapımı devam etmekte olan Batman Sol Sahil Sulamasının, proje dahilindeki köyleri kapsamaktadır. Ancak ilk etapta inşaatı tamamlanmış ve inşaatı kısa sürede tamamlanıp işletmede hazır halde bulunacak, ilk 18,528 km lik kısımda bulunan, Batman İli Kozluk İlçesine bağlı Yeniçağlar, Karpuzlu Samanyolu ve Düvecik Batman ili Merkez ilçeye bağlı Güneşli ve Çarıklı köyleri arasında kalan yaklaşık 1100 ha tarım arazisi 2008 yılı itibariyle sulanabilecektir.

Batman Sol Sahil Sulama Birliği; İçişleri Bakanlığının 16/02/2006 tarihli 62069 sayılı yazısı üzerine, 5355 Sayılı Mahalli İdare Birlikleri Kanunun 4. maddesine göre Bakanlar Kurulunca 27/02/2006 tarihinde kurulmasına izin verilerek, 20/03/2006 tarihli Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe girmiştir.

Çalışma alanında henüz sulama başlamadığından dolayı toplum bilgilendirme çalışmaları ve ön inceleme çalışmaları davam etmektedir. Konuyla ilgili olarak çalışma alanındaki köylerde Muhtar anketleri yapılmış ve Kurum kuruluşlar bilgilendirilmiştir.

2. Dicle Kralkızı Sulama Alanı / Diyarbakır

  1. Ön İnceleme Çalışmaları: Pilot alan ve sulama tesislerini tanımak, devam eden sulama inşaatının durumunu tespit etmek ve hedef kitle konumunda bulunan çiftçilerle tanışmak amacıyla çiftçilerle görüşmeler yapılmıştır.
  2. Toplum Bilgilendirme Çalışmaları: Kamu ve Özel Hukuk Tüzel Kişiliğe Sahip Kamu Kurum ve Kuruluşları Bilgilendirme Toplantısı: Diyarbakır Valiliği, Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Bölge Müdürlüğü, DSİ X. Bölge Müdürlüğü, Tapu ve Kadastro Bölge Müdürlüğü, Güneydoğu Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Tarım İl Müdürlüğü, Ziraat Mühendisleri Odası Başkanlığı ve proje alanı içerisinde yer alan köy muhtarlarının katılımıyla gerçekleştirilen toplantıda, GAP İBY Projesinin amacı ve pilot alanda yürütülmesi düşünülen çalışmalar konusunda katılımcılara bilgi sunulmuş ve çalışmalara katkı ve destekleri istenilmiştir.
  3. Köy Toplantıları: Köylerde değişik zamanlarda GAP-İBY Proje Müdürlüğünce gerçekleştirilen köy toplantılarıyla söz konusu köylerin muhtar ve çiftçilerinin proje çalışmaları hakkında bilgilendirilmeleri sağlanmış, sorun ve ihtiyaçları saptanmış, çalışma programının çiftçilerin görüş ve önerileri doğrultusunda hazırlanması ve uygulamanın da birlikte yürütülmesi kararlaştırılmıştır.
  4. Temel Arazi Etütleri ve Güvenilir Veri Toplama Çalışmaları: Proje alanı içerisinde köylerin sosyo ekonomik durumunu saptamak, sulama tesisinin işletme- bakım ve yönetimi ile sulu tarım agronomisi konularında uygulamaya konulacak çalışmaları planlamak bu amaçla su ve arazi kullanımı konusunda çiftçilerin alışkanlık ve eğilimlerini saptamak, bilgi ve deneyimlerini değerlendirmek üzere GAP-BKİB Bölge Müdürlüğü Sosyal Bilim Uzmanları ve GAP-İBY Proje Müdürlüğü teknik elemanlarınca ilgili köy muhtarlarına ve hane sahiplerine yönelik 2 ayrı tip anket çalışması yapılmıştır.
  5. Tasarım Komiteleri Oluşturma Çalışmaları ve Gereçleri: Dicle-Kıralkızı Pilot Alanında yer alan köylerde "Tasarım Komiteleri" oluşturulmak istenilmesi sebebi, inşaat süreci içerisinde değişen koşullara bağlı olarak projeden çıkarılması veya projeye ilave edilmesi gereken üniteler hakkında bu tesisten doğrudan fayda sağlayacak olan su kullanıcılarının fikirlerini alarak ve mümkün olabildiğince tercihlerine öncelik vererek, çiftçilerin inşa edilen sulama tesislerini sahiplerini sağlamak, tesislerin işletme-bakım ve yönetim sorumluluğunu almalarını kolaylaştırmak amacını taşımaktadır. Pilot sulama alanı içerisinde 8 köy bulunmakta ve yaklaşık 8200 kişi yaşamaktadır. Bu insanların tamamına aynı anda ulaşmanın veya her köyden, o köylerde yaşayan insanların tercihleriyle seçilen ve azami 4 - 5 kişiden oluşan tasarım komitelerinin oluşturulmasında yarar görülmüştür. Tasarım Komitelerinin varlığı, çiftçi taleplerinin toplanıp değerlendirilmesinde ve çalışmalarla ilgili karar ve gelişmelerin düzenli bir şekilde çiftçilere iletilmesine zamanda büyük tasarruf sağlamasının yanı sıra, güvenilir düzenli bir şekilde çiftçilere iletilmesinde zamandan büyük tasarruf sağlanmasının yanı sıra, güvenilir veri toplanmasına, proje çalışmalarının iş programlamalarına uygun yürütülmesine de olanak sağlamıştır. GAP-İBY ve Tasarım Komitelerinin uyumlu çalışmasıyla yaratılacak güven ortamı, çiftçilerin sulama tesislerinin işletme-bakım ve yönetim sorumluluğunu üstlenip yürütmek konusunda öz güven kazanmalarına ve bu amaçla, katılımcılığı ön planda tutan bir anlayışla demokratik bir şekilde örgütlenmelerine önemli ölçüde katkı sağlayacaktır.

Tasarım Komitelerinin oluşturulmasında dikkat edilmesi gereken en önemli husus, komite üyelerinin; çiftçilerin tercihleri doğrultusunda, köyün güvenilir, saygın ve proje çalışmalarının yaralarına inanan, köyde ikamet eden, gönüllülük çerçevesinde yürütülecek çalışmalara zaman ayırabilecek ve katkı sağlayabilecek kişiler arasından seçilmesidir. Bu hususlar dikkate alınarak köyler bazında tasarım komiteleri oluşturulmuştur.

Dicle- Kralkızı pompaj sulama sahası 2001 yılında pilot alan olarak seçilmiş olup çalışmalar devam etmektedir. PII ve PV sağ faaliyette olup 19 köyün arazilerini içine alan 6692 ha alan sulanmaktadır. Çalışma alanından bu güne kadar yapılan toplum bilgilendirme çalışmaları ve köy toplantıları neticesinde toplam 205 çiftçi sulu tarım yetiştiriciliği ve sulama konularını kapsayan teknik gezi ve eğitim çalışmalarına dahil edilmiştir. Bu çalışmaların neticesinde alanda 2 çiftçiye 40 da alanda Kapaklı Karık sulama sistemi, 1 çiftçiye 10 da alanda Karık sifonu, 1 çiftçiye 10 da alanda yağmurlama sulama sistemi ve 8 çiftçiye de 96 da alanda Damla Sulama sistemi demonstrasyonları kurulmuştur.

Bitki yetiştiriciliği demonstrasyonları ile 126 da alanda 21 çiftçiye, bağ ve meyve bahçesi tesis çalışmaları ile 208,5 da alanda 16 çiftçiye, tohumluk demonstrasyonları ile 957 da alanda 62 çiftçiye ulaşılmıştır. Ayrıca 35 çiftçi için teknik gezi ve 187 çiftçi için çeşitli eğitimler düzenlenmiştir.

3. Kayacık Barajı Sulama Alanı / Gaziantep

2006 yılında kurulan Kayacık Sulama Birliği alanında 2007 de toplam 5 köyde 1400 ha alan sulamaya açılmıştır. Proje bitiminde bu alan toplam 16 koy ve 20.000 ha olacaktır.

Sulamaya açılmış 5 köyde yapılan odak-grup görüşmeleri ve sorun analiz sonuçlarına göre hazırlanan faaliyet programı neticesinde 2006 da 16 çiftçi 585 da, 2007 de ise 12 çiftçi ve 755 da alana kapaklı karık sulama sistemi verilmiştir. Ayrıca Nur dağında 1 çiftçiye 100 da alanda Kapaklı Karık sulama sistemi kurulmuştur. Yine bu alanda sulamaya geçmeden önce yapılan çalışmalar kapsamında 3 çiftçiye toplam 60 da alanda 20 şer da lık alanda damla, yağmurlama ve kapaklı karık sulama sistemi kurulmuştur.

Bitki yetiştiriciliği demonstrasyonları ile 69 da alanda 4 çiftçiye, bağ ve meyve bahçesi tesis çalışmaları ile 93,5 da alanda 9 çiftçiye, tohumluk demonstrasyonları ile 764 da alanda 69 çiftçiye ulaşılmıştır.

Sulama Birliği kuruluş ve sulu tarıma geçiş aşamalarında 206 çiftçiye eğitim verilmiş ve 35 çiftçi sulu tarım yetiştiriciliği, Sulama Birliklerinin oluşturulması ve yönetimi ile sulama konularını kapsayan konularla ilgili teknik gezi programlarına dahil edilmişlerdir.

4. Atatürk Barajı Sulama Birliği Sulama Alanı (Yaylak Proje Sahası / Bozova / Şanlıurfa

Yaylak Sulama Proje sahasında 5 500 ha alan 2004 yılı itibarı ile sulamaya açılmıştır. Yaylak Sulama Projesinin işletmesini devralan Atatürk Barajı Sulama Birliği, Bakanlar Kurulunun 27.07.2003 Tarihindeki Kararı ile kurulmuş ve 26 Nisan 2004 tarihinde yapılan ilk seçimle Birlik Karar ve yürütme organlarını oluşturarak hizmete başlamıştır. Bu tarihten itibaren Birliğe İşletme, Bakım ve yönetim konularında teknik destek verilmiştir. Söz konusu birliğin isteği üzerine birliğe ait Disiplin Ceza Yönetmeliği hazırlanmıştır. Hazırlanan yönetmelik birliğin 5 Kasım 2004 tarihindeki Meclis Toplantısında kabul edilerek, 2005 yılı sulama sezonu başlangıcından itibaren uygulamaya konulması kararlaştırılmıştır.

İşletmeye açılan sulama alanında ‘Muhtar Anketleri ve Odak Grup Görüşmeleri’ yapılarak Değerlendirme raporu hazırlanmıştır. Proje çalışmaları bundan sonra yeni açılan alanlarda da bu şekilde planlanarak devam ettirilmiştir. Halihazırda proje sahasında 80 700 da alan sulanmaktadır. GAP İBY Projesi; amaçları doğrultusunda her yıl imkanları dahilinde GAP çiftçisine modern sulama sistemleri olan; Damla, yağmurlama, Kapaklı karık, mini spring ve tamburlu sulama sistemlerini % 50 hibeyle dağıtımını ve montajını gerçekleştirmektedir. Bu kapsamda, Yaylakta toplam 55 çiftçiye 2555 da yağmurlama sulama sistemi, 2 çiftçiye 400 da tamburlu sulama sistemi, 8 çiftçiye 107 da damla sulama sistemi ve 1 çiftçiye 40 da kapaklı karık sulama sisteminin dağıtımı ve montajı gerçekleştirilmiştir.

Bitki yetiştiriciliği demonstrasyonları ile 762 da alanda 44 çiftçiye, bağ ve meyve bahçesi tesis çalışmaları ile 268 da alanda 23 çiftçiye, tohumluk demonstrasyonları ile 750 da alanda 14 çiftçiye ulaşılmıştır. Bunun yanında toplam 40 çiftçi için modern tarım tekniklerini yerinde görmeleri açısından teknik gezi düzenlenmiştir. Ayrıca toplam 855 çiftçi, sulama ve sulu tarım yetiştiriciliği vb. konularda çeşitli eğitim almışlardır.

5. Tatarhöyük Sulama Birliği Sulama Alanı / Bozova / Şanlıurfa

Bozova pompaj sulaması I.kısım olarak anılan çalışma alanı 17 köyü kapsamakta olup toplam 8669 ha net sulama alanına sahiptir.Birlik 10.02.2005 tarihinde kurulmuştur. 2007 yılı itibarı ile alanın tamamı sulanmaktadır. Çalışma alanındaki tüm köylerde odak grup görüşmeleri ve muhtar anketleri yapılarak ihtiyaç analizleri yapılmıştır. Yapılan çalışmaların neticesinde çalışma alanında toplam 4 çiftçiye 120 da alanda Damla, 66 çiftçiye 3630 da alanda Yağmurlama sulama sistemleri demonstrasyonu kurulmuştur.

Bağ ve meyve bahçesi tesis çalışmaları ile 115 da alanda 6 çiftçiye, tohumluk demonstrasyonları ile 957 da alanda 62 çiftçiye ulaşılmıştır. Ayrıca 35 çiftçi için teknik gezi ve 320 çiftçi için çeşitli eğitimler düzenlenmiştir.



© 2011 T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı.
Metunet.