T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı

Birecik Barajından Etkilenen Nüfusun Yeniden Yerleşimi, İstihdamı ve Sosyo-Ekonomik Yatırımları İçin Planlama ve Uygulama Projesi

Birecik A.Ş. Konsorsiyumu tarafından yap-işlet-devret yöntemiyle inşa edilen Birecik Barajı’nın göl aynası altında kalan veya kısmen etkilenen yerleşim yerlerindeki halkın yeniden yerleşimlerine yardımcı olmak ve yeni yaşamlarına sosyal, ekonomik ve kültürel uyumlarını kolaylaştırmak amacıyla GAP İdaresi tarafından "Birecik Barajı’ndan Etkilenen Nüfusun Yeniden Yerleşimi, İstihdamı ve Ekonomik Yatırımları İçin Planlama ve Uygulama Projesi" programa alınmıştır. Proje, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nca desteklenen "GAP Bölgesinde Sürdürülebilir Kalkınma Programı" içinde bulunan 29 proje’den birisi olup, 1997 yılı Ağustos ayında başlatılmış, 2000 yılı aralık sonu itibariyle tamamlanmıştır.

1999 yılı Aralık ayında su tutmaya başlayan barajın göl aynasından Gaziantep İlinin Nizip, Yavuzeli ve Araban; Şanlıurfa İlinin Birecik, Halfeti ve Bozova ile Adıyaman İlinin Merkez ve Besni ilçelerine ait yerleşmelerden; yerleşim yeri itibariyle 9 köy tamamen, 3 köy ve Halfeti ilçe merkezi ise kısmen etkilenmiştir.. Söz konusu alt bölge içindeki 31 köyün ise yerleşim alanları değil sadece tarım arazileri etkilenmiştir. Bu şekilde, son duruma göre toplam etkilenen yerleşim sayısı 44 olmaktadır.

Bu süreçten etkilenen toplam nüfus 30.003 (1997 nüfus tespiti) olup yeniden yerleştirilmeye aday nüfus ise yaklaşık olarak 850 hanede 6.500 kişidir.

Proje’de gerek barajdan etkilenen halkın sosyo-ekonomik yapısının desteklenmesi gerekse de konutları baraj suları altında kalan vatandaşların yeniden iskanı çalışmaları, sürdürülebilirlik ve katılımcılık ilkeleri uyarınca ele alınmış, ve proje’nin her aşamasında halk ve ilgili diğer taraflar bilgilendirilerek karar alma süreçlerine katılmaları sağlanmıştır. Bu amaçla Halfeti’de bir Bilgilendirme ve Danışma Merkezi kurulmuştur.

Projenin belirlenen amaçlara ulaşması için çalışmalar 3 farklı ancak birbirleriyle ilişkili bileşenler olarak yürütülmüştür. Bunlar:

  • Toplumsal yaşama, örgütlenmeye ve yönetime ilişkin sosyal,
  • İstihdama ve yatırımlara ilişkin ekonomik ve
  • Yerleşime ilişkin mekansal bileşenlerdir.

SOSYAL BİLEŞENDE YAPILAN ÇALIŞMALAR:

Sosyal bileşen çerçevesinde yapılan çalışmalar üç kategoride özetlenebilir:

  1. Yörenin sosyo-ekonomik yapısını ve halkın tutum ve beklentilerini belirlemeye yönelik araştırmalar: Bu çerçevede barajdan birinci derecede etkilenen 13 yerleşim biriminde anket uygulaması yapılmış ve 1307 aile ile yüzyüze görüşmelerle bilgi toplanmış, ayrıca çeşitli gruplarla derinlemesine mülakatlar yapılmıştır.
  2. Etkilenen halkı baraj inşaatı, kamulaştırma süreci ve kamulaştırmadan doğan haklar, yeniden yerleşim alternatifleri ve procedürleri ile proje çerçevesinde gerçekleştirilen faaliyetler hakkında bilgilendirmek ve sosyal, ekonomik ve mekansal planlamalara ilişkin halkın görüşlerini almak amacıyla yerleşim birimlerinde halk toplantıları yapılmıştır. Tüm taslak planlar bu toplantılarda tartışılmış ve halkın görüşleri doğrultusunda düzeltilerek son halleri verilmiştir.
  3. Halkın yeniden yerleşim sonrası sosyal, kültürel ve ekonomik uyumunu kolaylaştırmak için çeşitli destek ve eğitim programları uygulanmıştır. Bu programların planlanması ve uygulanması içi daha projenin başında Halfeti ilçe merkezinde bir Çok Amaçlı Toplum Merkezi (ÇATOM) kurulmuştur. Bu çerçevede yürütlmüş eğitim faaliyetlerinden bir kısmı aşağıda sıralanmaktadır.
  • Ehliyet Kursu
  • Arıcılık Kursu
  • Konservecilik Kursu
  • Fotoğrafçılık Kursu
  • Satranç Kursu
  • Saz Kursu
  • Resim Kursu
  • Mantar Yetiştirme Demonstrasyonu
  • Fayans Ustalığı Kursu
  • İngilizce Kursu
  • Biçki-dikiş kursu
  • Kuaförlük kursu

Halfeti ilçe merkezinde kurulan ÇATOM yeniden yerleşim sonrasında yeni yerleşim alanına (Karaotlak köyü mevki) taşınmış ve faaliyetlerini sürdürmeye devam etmektedir.

EKONOMİK BİLEŞENDE YAPILAN ÇALIŞMALAR:

Proje’nin ekonomik kalkınma boyutu büyük ölçüde ilgili alt bölgeye girdi olacak kamulaştırma bedellerine dayanmakta ve bu meblağın ekonomideki üretken sektörlere yönlendirilmesi hedeflenmektedir. Bunun yanında, proje kapsamında Baraj gölü nedeniyle kaybedilen tarım arazileri ve ürün desenini karşılayacak yeni tarımsal ve tarım dışı ürünlerin kazandırılması, üretim pratiği, örgütlenme ve ilgili altyapının sağlanması da hedefler arasındadır. Bu amaçla eğitim, yönlendirme ve danışma faaliyetleri programlanmıştır. Bu çerçevede GAP Girişimci Destekleme ve Yönlendirme Merkezleri (GİDEM) aracılığıyla, kamulaştırma bedeli alanlara yönelik danışmanlık hizmetleri verilmiştir.

Bunun yanında bölgede yeni gelir getirici faaliyetlerin tanıtımı amacıyla eğitim, demonstrasyon ve destek çalışmaları yürütülmüştür. Bunun örneklerinden biri, Birecik Barajı’ndan etkilenen bölgede arıcılığın geliştirilmesidir. Bu amaçla Türkiye Kalkınma Vakfı (TKV) ile düzenlenen bir protokol çerçevesinde işbirliği yapılmaktadır. Bu uygulama, üretim girdisi, pazarlama, eğitim ve teknik destek bütünlüğü içinde ele alınmaktadır.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)’nun ek finansman desteği ile hedef gruba yeni tarım pratiklerinin demonstrasyonu amacıyla Meteler (Birecik) köyünde 2 adet sera tesis edilmiş ve Aşağıçardak (Nizip) Köyünde 4 kişiye 100’er adet hindi palazı dağıtılarak örnek hindi çiftlikleri kurulmuştur.

Ayrıca, müşavirin ekonomik çalışma grubunca hazırlanan ve 1/25.000 Ölçekli Alt Bölge Gelişme Planı’nda her bir yerleşme bazında ayrıntılandırılan yatırım önerilerinin uygulamaya geçirilebilmesi amacıyla, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) desteğinde düzenlenen 3 ve 4 gün süreli iki Çalışma Grubu Toplantısı (workshop) 13 - 15 Temmuz 1998 ve 4 - 7 Mayıs 1999 tarihlerinde Birecik, Halfeti ve seçilen merkezi konumdaki köylerde gerçekleştirilmiştir. Toplantıya ilgili kuruluş temsilcileri, yerel yöneticiler, yerel girişimci adayları, uzmanlar ve halk katılmış, hazırlanan öneriler tartışılmış ve hindi yetiştiriciliği, serada salatalık üretimi, kafes balıkçılığı, mantar yetiştiriciliği gibi modern tarım pratikleri konusunda gerçekleştirilen demonstrasyon amaçlı uygulamalar vatandaşlara tanıtılmıştır.

MEKANSAL BİLEŞENDE YAPILAN ÇALIŞMALAR:

Mekansal bileşende öncelikli olarak, halkın eğilimleri de dikkate alınarak, aynı bölge içinde yerleşime uygun alternatif alanlar belirlenmiş ve toplumun da katılımı ile yeni yerleşim alanları olarak kesinleştirilmiştir. Bu alanları belirlenmesini takiben Tarım Reformu Genel Müdürlüğü ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü ile işbirliği içinde bu alanların halihazır haritaları alınmış, parselasyon planları ve imar planları hazırlanmıştır. Bu alanlara hak sahiplerinin yerleştirilmesi ise halkın tercihlerine göre kendi konutunu yapana teknik destek ve-veya kredi desteği ve devlet eliyle iskan yöntemleriyle yürütülmüştür.

Çalışma alanı içindeki tüm doğal, sosyal, çevresel, mekansal veriler ve altyapı durumu değerlendirilerek 1/25.000 ölçekli Alt Bölge Gelişme Planı, çalışma grubu tarafından hazırlanmış ve 31.05.1999 tarihinde onanmıştır. Plan, Birecik baraj gölünden etkilenen tüm köyleri kapsamakta olup bu alan içinde planlama dönemi sonu olan 2017 hedef yılı için kentsel ve kırsal arazi kullanım kararlarını göstermektedir. İlgili arazi kullanım kararlarının her birinin karşılığı olan gerekli yatırım ile sorumlu kuruluşu belirleyen liste de Plan Notu olarak hazırlanmıştır. Plan onanmadan önce Şanlıurfa’da 14.12.1998 tarihinde gerçekleştirilen bir Yönlendirme Kurulu Toplantısı’nda ilgili tüm kuruluş ve kişilere tanıtılmış ve alınan görüş, katkı ve eleştiriler değerlendirilerek plan nihai hale getirilmiştir. Anılan plan, tasarı halindeyken yeniden yerleşime yönelik hükümleri KHGM ve TRGM tarafından 1999 yılı uygulama programlarına veri alınmıştır.

Yeniden yerleşim uygulamaları çerçevesinde:

  • Meteler köyü: Baraj suları altında kalan meteler köyü için üst kotta 57.5 dekar büyüklüğünde tapulama dışı bir alan yeniden yerleşim alanı olarak belirlenmiş, Tarım Reformu Bölge Müdürlüğü tarafından planlanarak 46 konut parseli üretilmiştir. Bu parsellerde köylüler kendi konutlarını kendileri inşa etmişlerdir.
  • Keskince köyü: Köy sınırları içinde yukarı kotlarda yer alan tapulama dışı bir arazi yeniden yerleşim alanı olarak belirlenerek planları yapılmış ve 125 konutluk parsel üretilerek hak sahiplerine dağıtılmıştır. Konutlar köy nakli yöntemiyle KHGM’nin teknik ve kredi desteği ile halk tarafından inşa edilmiş ve içine taşınılmıştır. Gerekli altyapı inşaatları ise ilgili kamu kuruluşları tarafından yapılmıştır.
  • Dorucak köyü: Köyden 33 aile köy naakli için başvuruda bulunmuş, bunlardan 30’zu konut kredisi talebinde bulunmuştur. 18 aile ise devlet eliyle tarımsal iskan talebinde bulunmuş KHGM eliyle yerleşime tabi tutulmuştur. Köy nakli talebinde bulunanlar için köy sınırları içinde bulunup yüksek kotlarda yer alan bir alan yeniden yerleşim yeri olarak belirlenerek gerekli planlar yapılmış ve 900 m2 büyüklüğünde 82 konut parseli üretilmiştir. Vatandaşlar üretilen parsellere kendi konutlarını KHGM’nin teknik ve-veya kredi desteğiyle yapmışlar ve içine taşınmışlardır.
  • Savaşan köyü: 45 aile köy nakli için KHGM’ye başvuruda bulunmuştur. Köy sınrları içinde yüksek kotlardaki tapulama dışşı bir arazi yeniden yerleşim alanı olarak planmış ve 59 konut parseli üretilmiştir. Aileler kendi konutlarını devletin teknik desteği ile kendileri inşa etmişler, gerekli altyapı inşaatları ilgili kamu kuruluşları tarafından yapılmıştır.
  • Gözeli köyü: 95 aile köy nakli için KHGM’ye başvurmuş, tümü konut kredisi talebinde bulunmuştur. Yüksek kotlarda 200,5 da büyüklüğünde tapulama dışı bir arazi yeniden yerleşim alanı olarak planlanmış ve 842 m2 büyüklüğünde 122 konut parseli üretilmiştir. Vatandaşlar devletin kredi ve teknik destei ile konutlarını inşa etmişler ve taşınmışlardır. Altyapılar ilgili kamu kuruluşları tarafından yapılmıştır.
  • Kavunlu - Belkıs köyü: 24 aile devlet eli ile iskan talebinde bulunmuştur. Bu ailelere yine aynı bölgede yüksek kotlarda bir alan yeniden yerleşim alanı olarak belirlenmiş, gerekli planlar KHGM tarafından yapılarak konutlar inşa edilmiş ve hak sahiplerine dağıtılmıştır. Ayrıca 20 ailede kredili yöntemle kendi konutlarını yapma talebinde bulunmuşlar ve bunlara da arsa temin edilmiştir. Bu aileler kendi konutlarını aynı alanda kendileri yamıştır.

Ülkemizde yürürlükte olan mevzuat uyarınca, devlet eliyle iskan için vatandaşların alacakları kamulaştırma bedellerinin iskan fonunda bloke edilmesi gerekmektedir. Bu nedenle, hedef gruba giren vatandaşların büyük bölümü bu seçeneğe sıcak bakmamakta ve bunun yerine kendi olanaklarıyla kırsal veya kentsel alanda yerleşmeyi düşünmektedirler. Bunlardan kendi köy sınırları içinde köy nakli için yukarıda aktarılan çalışmalar gerçekleştirilmiştir. KHGM’den devlet eliyle kentsel iskan isteyen 116 kişi için Gaziantep il merkezinde 86 dekar genişliğinde alan temin edilmiş olup çalışmalar sürmektedir.

HALFETİ İLÇE MERKEZİ: Maksimum su kotu 385 m. olan Birecik Baraj gölü, Şanlıurfa İline bağlı Halfeti İlçe merkezinin Başbostan Mahallesini tümüyle, Çekem Mahallesini büyük ölçüde ve Şimaliye ile Rüştiye Mahallelerini ise kısmen su altında kalmıştır.

Projede, Halfeti’nin sudan etkilenen bölümleri için alternatif yerleşim alanları belirlenmiştir. Bunlar arasında, mevcut ilçe merkezine 8 km. uzaklıkta bulunan Karaotlak mevkii toplam 2790 dekar genişlikte ve yerleşime uygun tapulama dışı araziye sahip olması nedeniyle tercih edilmiştir.

Yapılacak imar planına baz olmak üzere alanın halihazır haritasının alımı da TRGM’nce GAP’ın akçalı ve lojistik desteğiyle emaneten yapılmış ve yakın geçmişte tamamlanarak 29.09.1998 tarih ve 23478 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca konut inşaatlarını gerçekleştirecek olan TOKİ’ne iletilmiş bulunmaktadır. Ancak, Şanlıurfa Valiliği Karaotlak mevkiinde imar planı hazırlanması ve uygulaması ile konut inşaatları işini emaneten yapma isteği göstermiş ve bu doğrultuda çalışmalara başlamıştır. Bu çerçevede 220 konut (konutlar üç oda bir salon ve yüzer metrekarelik ), 1 İlköğretim okulu, 3 katlı bir hastane ve çeşitli büyüklükte 30 dükkandan oluşan bina inşatları tamamlanmış, 2001 yılı itibari ile hak saipleri konutlrına taşınmıştır.

Karaotlak mevkiinin Halfeti Belediyesinin mücavir alan sınırları içine alınması için Belediye Meclisi 14.07.1998 tarihli olağanüstü toplantısında karar alınmış olup anılan Belediye Meclis Kararı (BMK) prosedürün tamamlanması için ilgili mevzuat uyarınca, onanmak üzere Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’na gönderilmiş ve 20.11.1998 tarih ve 1867-16369 sayı ile onanmış bulunmaktadır.

Yerleşim alanının bir bölümü barajın göl aynası altında kalacak olan Halfeti İlçe merkezinin hem mevcut yerleşik dokusu hem de mücavirindeki alanların kentsel yerleşim açısından uygun olup olmadığının belirlenmesi için konuyla ilgili kurumların uzmanlarından oluşan bir heyet 16.04.1998 tarihinde arazide inceleme yapmış ve bulgularını bir tutanakla tespit etmiştir. GAP İdaresi tutanakta belirtilen jeoteknik çalışmaların hızlı bir şekilde, ODTÜ’den bir akademisyen gözetiminde ve EİEİ’nin teknik desteğinde gerçekleştirilmesi için hazırlıkları sürdürmüş ve ilgili taraflardan uzmanların katılımıyla oluşturulan heyet 23 - 24 Eylül 1998 tarihlerinde yerinde bir ön inceleme yapmıştır. Çalışmalar, hazırlanan protokollerin ilgili taraflarca imzalanmasından sonra GAP İdaresi’nin finansmanıyla Elektrik İşleri Etüd İdaresi tarafından Ekim ayı içinde başlatılmış olup ODTÜ’den bir akademisyen gözetiminde ki çalışmalar tamamlanmıştır.

BARAJ GÖLÜ VE ÇEVRESİNDE SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ:

Birecik Barajı daha önce salt enerji ve sulama amaçlı olarak planlanmış iken, sonradan Nizip ve Birecik ilçe merkezlerinin içme ve kullanma suyu ihtiyaçlarının bu barajdan karşılanması gündeme gelmiştir. Barajın inşa amaçlarındaki bu köklü değişiklik, GAP İdaresi’nce yürütülmekte olan proje kapsamında belirlenen yeni yerleşim alternatif alanlarını önemli ölçüde etkilemiş ve hazırlanan alternatifler kısmen 2872 sayılı Çevre Kanunu’na dayanarak çıkarılan "Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği"nin mutlak, kısa ve orta mesafeli koruma alanları ile çakışır duruma gelmiş bulunmaktadır.

Proje çalışmalarının aksamadan ilerleyebilmesi için, söz konusu yönetmelik hükümleri ile çalışma alanının özgün verilerini bağdaştırmak üzere konuyla ilgili kurum uzmanlarıyla 20 - 24 Nisan 1998 tarihinde arazide ortak bir çalışma yapılmıştır. Arazide elde olunan veriler Çevre Koruma Genel Müdürlüğü yetkilileriyle yapılan bir dizi görüşmelerde değerlendirilmiş ve hazırlanan 1/25.000 ölçekli Alt Bölge Gelişme Planı’nda esas olarak alınmıştır.

KURUMSAL ÇERÇEVE VE EŞGÜDÜM ÇALIŞMALARI:

Çalışma alanındaki mevcut görev paylaşımı nedeniyle projede GAP İdaresi yoğun bir koordinasyon faaliyeti yürütmüştür. Bu amaçla Başbakanlık Makamı’nın olurlarıyla, sekreteryasını GAP İdaresi’nin yürüteceği "Birecik Barajı Yeniden İskan Üst Komisyonu’nun kurulmasına karar verilmiştir. Üst Komisyon çeşitli zamanlarda 8 toplantı yapmış ve proje kapsamında gelinen noktayı görüşerek çalışmaların pürüzsüz devamı için gerekli kararları almıştır.

Üst komiyon dışında bölgede bir Proje İzleme kurulu oluşturulmuş ve bu kurul sorunları ve önerileri görüşmek üzere yerinde toplantılar yapmıştır. Toplantılara konuyla ilgili tüm kuruluşların yerel temsilcileri ile Şanlıurfa Valisi ve çalışma alanı içindeki ilçelerin Kaymakamları, Belediye Başkanları, STK temsilcileri, barajdan etkilenen köylerin muhtarları ve ilgilenen halk katılmıştır.



© 2011 T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı.
Metunet.